De juridische tijdmachine van het testament

Column

Een testament bevriest iemands laatste wil op het moment van ondertekening. Maar het leven dendert daarna gewoon door. Nieuwe liefdes, ruzies, veranderende wetten – alles kan verschuiven, behalve dat testament. Dat blijft roerloos in de kluis van de notaris liggen totdat de afzender overlijdt. En dan rijst de vraag: is dat testament – wat ik in mijn colleges noem – een ‘juridische tijdmachine’?

Neem het verhaal van Sylvia. Zij regelde vanwege ruzie met haar ouders in haar testament dat haar broer Jeroen alles van haar zou erven. Maar toen verscheen Dirk in haar leven. Sylvia trouwde halsoverkop, overtuigd dat haar testament daarmee automatisch verviel. Niet dus. Toen ze overleed, claimde Jeroen de erfenis. Zijn naam stond immers in het testament. Dirk dacht daar anders over. Een lange juridische thriller volgde, tot de Hoge Raad oordeelde: Sylvia wilde vooral haar ouders uitsluiten. Als echtgenoot had Dirk daarom recht op haar nalatenschap.

Nog zo’n situatie: een oudere dame bepaalde in haar testament dat haar nichtje haar bankrekening zou erven, en haar zoon de rest van haar vermogen. Op de bankrekening stond toen een paar duizend gulden. Maar kort vóór haar overlijden verkocht ze haar huis, waardoor ineens bijna haar hele vermogen – honderd duizenden euro’s – op die bankrekening stond. Had ze gewild dat haar nichtje alles kreeg? Of was het een toevallige verschuiving van haar vermogen? De zoon en het nichtje besloten, met hulp van hun notaris, tot een vaststellingsovereenkomst: het nichtje kreeg alleen het oorspronkelijke banksaldo, de rest ging naar de zoon.

Notarissen proberen testamenten tegenwoordig toekomstbestendiger – dus meer een tijdmachine – te maken. Oudere testamenten kunnen door allerlei veranderingen onbegrijpelijk zijn geworden. In dat geval kan de rechter beslissen. Er is ook een andere route. Als alle betrokkenen het eens zijn, of in een mediation eens zijn geworden, kan een vaststellingsovereenkomst uitkomst bieden. Een erfrechtdeskundige kan met zo’n vaststellingsovereenkomst ervoor zorgen dat de uitvoering van het testament helder is en geen (fiscale) verrassingen oplevert.

In Engeland pakken ze het rigoureuzer aan. Daar kan de rechter postuum onderdelen van een testament herschrijven, alsof de overledene dat zelf nog even geregeld heeft. Dat gebeurde bij Princess Diana. Haar zonen William en Harry zouden hun erfenis op hun 25ste krijgen, maar de uitvoerders van haar testament (executeurs) vonden 30 jaar beter. De rechter paste het aan. Alsof Diana zélf nog aan het woord was: “Ik, Diana, bepaal dat.…” Bizar, toch?