Help! Ik ben onterfd

Onterfd worden is op persoonlijk vlak vaak heel pijnlijk. Het kan erg tijdrovend en duur zijn om je legitieme portie op te eisen. Advocaat en mediator Martine Klein vertelt over een tragische ontervingscasus uit haar praktijk en geeft advies over de opties.

Fase 1: opa

Mijn cliënt, Janneke, woonde een jaar of twintig geleden naast haar ouders. In een dorp op de Veluwe. Opa en oma pasten regelmatig op de kleinkinderen, twee meisjes. Opa was een gepensioneerd ondernemer: hij heeft enkele grote modezaken in verschillende dorpen in de buurt gehad. Moeder Janneke kreeg op een gegeven moment signalen dat grootvader aan de meisjes zat, dat er sprake was van ontucht. Haar vader ontkende. En haar moeder trok een lijn met haar vader. Janneke heeft toen een deskundige psycholoog ingeschakeld en uit onderzoek kwam naar voren dat het waarschijnlijk was dat er ontucht heeft plaatsgevonden. Janneke heeft toen een brief aan haar ouders geschreven dat ze geen contact meer met ze wilde en waarom niet. De beide jonge kinderen zijn twee jaar in therapie geweest en Janneke is met haar gezin verhuisd.

Fase 2: zus

Heel snel na de brief van Janneke aan haar ouders is ze onterfd. Zowel haar vader als haar moeder hebben haar onterfd. En de kinderen van Janneke zijn ook onterfd: plaatsvervulling is in het testament uitgesloten.

Janneke heeft een oudere zus: Anne-Marie. Anne-Marie geloofde niet dat hun vader tot misbruik in staat was en ze ging ervanuit dat Janneke overdreef. Na de verhuizing van Janneke ging Anne-Marie in het oude huis van Janneke naast hun ouders wonen. Vervolgens verzuurde de relatie door een uitgebreide e-mailwisseling. Anne-Marie wilde weten waar de kinderen in behandeling waren, et cetera. Janneke vond dat haar zus geen recht had op die informatie. De verhoudingen tussen de twee zussen werden hierdoor nog verder op scherp gezet. 

Fase 3: constructies

Als beide ouders in 2020 relatief kort na elkaar overlijden maakt Janneke aanspraak op haar legitieme portie, voor het geval ze onterfd zou zijn. Ze stuurt met hulp van mij een e-mail aan Anne-Marie waarin ze dat kenbaar maakt. Janneke vraagt om afschriften van alle bescheiden die ze nodig heeft om de legitieme porties te kunnen berekenen (zowel van de nalatenschap van haar vader als van haar moeder en een overzicht van alle giften die door de ouders zijn gedaan). Voor het geval dat de nalatenschap ontoereikend zou zijn, verklaart Janneke “in te korten op de giften”. Dat is de juridische term voor het terugvragen van een deel van die giften, zodat je je legitieme portie krijgt. We kregen een heleboel stukken voor de berekening van de legitieme. Er bleek niet veel meer over te zijn van het grote vermogen van de ouders. Janneke is dat toen gaan doorspitten. We gingen op zoek naar giften. Het ouderlijk huis was al aan Anne-Marie verkocht voor een laag bedrag en daarvoor kregen de ouders een levenslang vruchtgebruik. Vervolgens hebben zij onnodig afstand gedaan van het vruchtgebruik en zijn ze de woning van Anne-Marie gaan huren. Dit is een klassieke constructie om het vermogen te reduceren tijdens het leven. De ouders huurden tegen een hoge huur en verschillende onkosten werden in rekening gebracht. 

Janneke is op onderzoek gegaan en heeft vermogensvergelijkingen gemaakt. Er was bijvoorbeeld de overdracht van een woning in Frankrijk. Daarvoor heeft ze stukken bij het Franse Kadaster opgevraagd. Er was een geldlening die niet hoeft te worden te worden terugbetaald. Het was een grote kluwen van schimmige constructies die Janneke helemaal heeft weten te ontwarren. Vlak voor het overlijden betaalden de ouders bijvoorbeeld 600.000 euro als ‘aflossing van schulden’. Dat was een opgeklopte schenking bestaande uit onder meer niet betaalde “onkostenvergoedingen’” Ik noem dat in de dagvaarding: ”giften wegens betalingen voor niet-bestaande verplichtingen”. Het ouderlijk huis ging voor Anne-Marie door de afstand van het vruchtgebruik van “bloot eigendom” naar “vol eigendom”, wat een waardevermeerdering is bij leven. Kortom, het was een hele ingewikkelde en geraffineerde constructie om Anne-Marie zoveel mogelijk en Janneke niets na te laten.

Fase 4: beslag

Op basis van het uitzoekwerk van Janneke heb ik de legitieme porties (van zowel vaders- als moeders nalatenschap) berekend op 450.000 euro. En ik heb een vordering ingesteld van dat bedrag. Er was niet genoeg cash meer om dat te betalen. Maar er waren de giften aan Anne-Marie. Er werd een datum voor de zitting vastgesteld. We leverden een compleet overzicht aan met alle details. Anne-Marie bracht in dat ze de legitieme wilde vaststellen op 40.000 euro in de nalatenschap van vader en op 700 euro in de nalatenschap van moeder. Ik heb toen beslag laten leggen op de verkoopopbrengst van de ouderlijke woning, want Anne-Marie had de woning inmiddels verkocht. We wilden voorkomen dat er geld werd weggesluisd. Voor dat beslag dienden we een verzoek in bij de voorzieningenrechter voor “verlof om beslag te leggen wegens vrees voor verduistering”. We kregen dat verlof en hebben vervolgens een deurwaarder ingeschakeld die bij het Kadaster het beslag heeft ingeschreven.

Fase 5: vaststellingsovereenkomst

Onze stukken waren kennelijk zo overtuigend dat de advocaat van Anne-Marie vlak voor zitting contact met mij opnam met de vraag: “kunnen we niet tot een regeling komen?” Alle moeite die Janneke heeft gedaan, was niet voor niets. Ze heeft echt als een Sherlock Holmes gespeurd. De advocaat van Anne-Marie ging akkoord met nagenoeg het gevorderde bedrag. We hebben een vaststellingsovereenkomst opgesteld waarin beide legitieme porties werden vastgesteld op 220.000 euro, dus samen 440.000 euro. De zitting ging niet door en het was afgerond, maar toch was Janneke erg teleurgesteld. Ze bleef zitten met een gevoel van onrechtvaardigheid. Ze liever gehad dat de rechter op zitting alles had gewogen en tot een oordeel was gekomen. Financieel kreeg ze wat ze wilde, moreel niet. En die pijn blijft. Janneke was merkbaar aangeslagen toen ze van mij hoorde dat het was afgerond en ze vroeg: “Kunnen we niet alsnog naar de zitting?” Voor haar was het een vaststellingsovereenkomst met een bittere nasmaak.

Fase 6: mediation

De echte pijn is nu niet geadresseerd. Janneke is niet gehoord, niet gezien. Het geld voelde voor haar als een doekje voor het bloeden. De zussen zijn niet nader tot elkaar gekomen. Stel dat Janneke bij mij was gekomen voor mediation. Dan hadden we kunnen proberen om de communicatie wel op gang te helpen. Janneke wilde op een of andere manier iets van erkenning voor het leed. Bij een nalatenschapsmediation hadden de twee zussen het kunnen hebben over het verleden, over wat ze hebben meegemaakt. Ik zou als mediator ingaan op beide verhalen, beide waarheden. Ik zou proberen te ontschuldigen. De situatie is zoals die is, die kunnen we niet veranderen. Ik zou proberen om ze dichter bij elkaar te brengen. Dat Anne-Marie begrip toont voor haar zus en dat Janneke dat ook doet. Misschien heeft Anne-Marie wel heel veel mantelzorg gedaan. Ik zou proberen dat ze over en weer elkaars pijn zien. Aan elk verhaal zitten twee kanten en die hoeven niet bij elkaar te komen. Als ze zouden luisteren en elkaar erkenning geven is dat al enorme winst. De maximale uitkomst zou in dit geval misschien zijn dat er een gesprek op gang zou komen met een begin van begrip en empathie. Verbinding, daar gaat het om.