Help! We hebben ruzie over de erfenis

De strijd rondom een nalatenschap kan zich soms jaren voorslepen. Misverstanden, tegengestelde belangen en onderliggende spanningen kunnen ervoor zorgen dat familieverhoudingen op scherp worden gezet. Mediation kan dan een manier zijn om dat te doorbreken. Mediator Marije de Rooij vertelt over de familie Willemsen.

Fase 1: familiebedrijf

Het schildersbedrijf Willemsen bestaat al vier generaties en het bedrijf is een begrip in het Betuwse dorp Maurik. Als in 2013 vader Willemsen overlijdt blijkt er geen testament te zijn. Er zijn drie kinderen. De oudste zoon Bob, zus Angela en de jongste zoon Gerard. Een jaar na het overlijden van vader gaat het schuren tussen Bob en Angela, omdat Angela de indruk heeft dat Bob zichzelf heeft bevoordeeld bij de overname van het bedrijf enkele jaren voor het overlijden van vader. In 2008 heeft Bob het bedrijf gekocht voor 800.000 euro. Uit het overzicht van de nalatenschap van vader blijkt er minder van over te zijn dan Angela had verwacht. Vader en moeder leefden op grote voet. Vader was bijvoorbeeld relatief vroeg met pensioen gegaan, zonder dat daar voldoende geld voor beschikbaar was. Ook maakten ze veel reizen. 

Vader had bovendien een grote rekeningcourantschuld bij het familiebedrijf. Hij leende van het bedrijf. Dat was een tijd lang een populaire constructie omdat het betalen van inkomstenbelasting ermee werd uitgesteld. De schuld was opgelopen en er moest ook nog veel belasting over betaald worden. Die latente belasting had Bob zich niet gerealiseerd – en vader ook niet. Bob heeft vader ermee geholpen en in zijn visie heeft hij daardoor juist te veel voor het familiebedrijf betaald en niet zoals Angela vond te weinig. Tijdens een etentje in 2013 sloeg de vlam in de pan en Bob en Angela verweten elkaar van alles. Na die ruzie werd er niet meer gepraat. Op feestjes in het dorp stonden Bob en Angela elk aan een andere kant van de kamer.

Het ouderlijk huis in Maurik is grotendeels door het familiebedrijf gebouwd en een deel van de kosten was binnen het bedrijf gebleven. Toen de belastingdienst dat signaleerde moest er alsnog belasting over worden betaald. Ook dat heeft Bob voor zijn vader geregeld.

Omdat er geen testament was, gold de wettelijke verdeling. Pa had geen testament willen opstellen omdat hij vond dat zijn kinderen het maar moesten regelen. Moeder kreeg als langstlevende de beschikking over de nalatenschap en de kinderen kregen een vordering op moeder. De vorderingen bedroegen 100.000 euro per kind.

Fase 2: communicatie

In de familie Willemsen wordt niet veel gepraat. Veel blijft onbesproken. Moeder bemoeide zich niet met geldzaken, dat was voor de mannen. De jongste broer Gerard is na het overlijden van zijn vader geëmigreerd. Hij hield zich afzijdig van het bedrijf en vanwege de liefde verhuisde hij naar Canada. Familietherapeut Else-Marie van den Eerenbeemt zegt over vergelijkbare gevallen: ‘zo’n emigratie is vaak geen toeval. Het is letterlijk afstand nemen. Ze willen er (onbewust) niet meer bij betrokken zijn’. Gerard heeft een goed contact met iedereen, maar wel fysiek op grote afstand.

Toen de gezondheid van moeder in 2015 achteruitging verkocht ze het ouderlijk huis en verhuisde naar een huurappartement. Angela heeft het zo begrepen dat Bob bij de verkoop van het huis een flink deel van de opbrengst heeft teruggesluisd naar het bedrijf. Vader en moeder hadden namelijk een lening voor het huis bij het familiebedrijf. Omdat Angela daar niet van op de hoogte was, vond ze dat Bob zichzelf verrijkte ten koste van moeder. Angela zorgde in die tijd dagelijks voor haar moeder en ze stak haar mening over haar broer niet onder stoelen of banken. De relatie tussen moeder en Bob kwam daardoor ook onder spanning te staan. Zo zelfs dat als Bob aanbelde, moeder niet opendeed en zich in de keuken verschool. Bob bleef wel pogingen doen, maar het contact met Angela en moeder stopte uiteindelijk zo goed als helemaal.

Fase 3: huis

Na de verkoop van het ouderlijk huis deed moeder een aflossing op de vorderingen van Angela en Gerard, maar niet op die van Bob want ‘Bob had al genoeg’. Het ging om een aflossing van 40.000 euro per persoon. Ze meende het daarmee recht te trekken. Ook deed moeder twee schenkingen aan Angela en Gerard van 20.000 euro. En verder teerde moeder in op de opbrengst van het huis. In de jaren daarna werd moeder fysiek slechter waardoor ze een persoonsgebonden budget (PGB)-budget kreeg en ging Angela minder werken om de mantelzorg te kunnen doen. Zij ontving daarvoor geld uit het PGB-. Angela overtuigde haar moeder ervan dat ze Bob moest onterven om de scheve situatie recht te trekken. Waarop moeder een nieuw testament liet maken, waarin ze Angela en Gerard tot erfgenamen benoemde, maar niet Bob en zijn kinderen. Bob wist daar op dat moment nog niets van. Moeder ging daarna dementeren maar het testament was nog daarvoor en bij volle geestelijke gezondheid opgemaakt.

Fase 4: overlijden

Toen moeder in 2023 overleed was Bob bij de uitvaart en toen hij later per mail aan Angela vroeg: ‘hoe gaan we het doen met de nalatenschap?’, antwoordde Angela: ‘er is een testament, maar jij staat er niet in’. Bob had een zieke vrouw, maar Gerard durfde vanuit Canada vanwege de spanningen binnen de familie geen contact met haar op te nemen om te vragen hoe het ging. 

Angela was executeur. Het saldo van de nalatenschap was negatief: de bezittingen waren minder dan het totaal van de vorderingen. Alle kinderen hadden een vordering van 100.000 euro op moeder, vanwege de nalatenschap van vader. Daarop had moeder twee keer 40.000 afgelost voor Angela en Gerard en de rest stond nog open. Er was daardoor een negatief saldo van ongeveer 150.000 euro. Bob voelde zich zwaar benadeeld en was boos omdat hij onterfd was. Hij ging naar een erfrechtadvocaat en legde het verhaal uit. Zijn advocaat zag wel mogelijkheden, maar waarschuwde hem dat het best ingewikkeld kon worden. Zelfs een beroep op zijn legitieme portie had door het negatief saldo geen effect. Angela en Bob hadden de erfenis beneficiair aanvaard. Gerard was niet van de financiële situatie op de hoogte en had zuiver aanvaard. Dat zou betekenen dat Gerard in theorie geld zou moeten betalen aan Bob. Want zuiver aanvaarden betekent dat je ook aansprakelijk bent voor de schulden. Gerard sliep daar niet van. De advocaat van Bob adviseerde om naar een mediator te gaan. Na overleg met de advocaat van Angela legde de advocaat contact met mij.

Fase 5: voorgesprekken

Ik deed een voorgesprek met zowel Bob als Angela. Beiden vonden dat de ander te veel had gekregen. Angela was ervan overtuigd dat Bob via het bedrijf al veel had ontvangen, terwijl Bob juist vond dat hij door de schulden van vader juist te veel had betaald. 

In het voorgesprek met Bob kwam ook naar voren hoe erg hij zat met het feit dat hij onterfd was. Daarnaast vond hij het onrechtvaardig dat moeder volgens de wet de volledige vrijheid heeft om de nalatenschap van vader op te maken met ongelijke schenkingen en aflossingen. Daar was hij boos over. Maar ook zei hij erg blij te zijn met de zorg van Angela voor moeder. 

In het voorgesprek met Angela kwam naar voren hoeveel ze voor moeder heeft gedaan en hoe ze zich benadeeld voelde door de overname van het bedrijf, tegen een in haar ogen te lage prijs. Bij Angela viel mij vooral een zekere stugheid op, maar er was ook de wil om eruit te komen. Beiden deelden een gevoel van: het gaat niet om het krijgen van zoveel mogelijk geld, maar om een eerlijke verdeling. En Angela gaf in het voorgesprek al een hint dat ze wel openstond voor een vorm van verrekening. Ze wilden allebei ook vooral graag een einde aan het gedoe en de ruzie.

Fase 6: mediationgesprek

Daarna organiseerden we een gezamenlijk gesprek tussen Bob en Angela. Voor het eerst in tien jaar zaten ze samen aan tafel. Ze gingen zover mogelijk uit elkaar zitten. Heel ongemakkelijk. In de wachtkamer was er al een ijzige stilte gevallen. Ik ben begonnen met te benoemen dat uit de voorgesprekken was gekomen dat ze er alle twee uit wilden komen. Dat ik van alle twee de indruk hadden dat ze beiden vonden dat de bedrijfsoverdracht niet eerlijk was gegaan. Dat lag op tafel. Angela kende het verhaal van Bob niet. En omgekeerd. Tijdens het gesprek kwam naar voren dat Bob in het verzorgingshuis af en toe bij zijn moeder langsging. Dat wist Angela niet. In de mediation legde Bob ook uit dat hij bij de overname en bij het overlijden van hun vader heel veel betaald heeft vanuit het bedrijf. Angela vroeg waarom hij daar dan niet over communiceerde. Bob vond dat dat niet op zijn weg lag, maar op de weg van pa en later ma. Hij legde ook uit dat hij spijt had dat hij het bedrijf had overgenomen. En dat hij zelf ook beter had kunnen communiceren. Dat kwam wel aan bij Angela, dit had ze niet verwacht. In dit deel van het gesprek draaiden ze ook fysiek meer naar elkaar toe.

Bob heeft in het gesprek Angela een paar keer heel uitdrukkelijk bedankt voor de mantelzorg. Dan draaide hij zich naar haar om, keek haar aan en bedankte haar heel oprecht. Dat was waardering en erkenning. En het maakte dat ze verzachtte. Daarop vroeg Bob: zat jij achter die onterving? Heel direct. Dat gaf Angela toe. De onterving was een klap in zijn gezicht, legde Bob uit. Niet om het geld: de nalatenschap van ma was toch negatief. Maar om het gevoel. De bekentenis van Angela betekende voor Bob dat hij niet meer boos hoefde te zijn op zijn moeder.

Fase 7: geen schuldige

Wij zijn daarna teruggegaan naar de bedrijfsoverdracht, in mijn ogen de kern van het probleem. Er is nooit over gecommuniceerd. Ik stelde de vraag: ‘Als je terug kon in de tijd. Hoe had het dan het allerliefst willen hebben?’ Angela antwoordde dat ze graag gezien had dat ze met het hele gezin om tafel waren gaan zitten en dat vader de overdracht had besproken. Bob merkte op: dat had pa toch nooit gedaan, maar hij erkende dat dat de beste route zou zijn geweest. Daar waren ze over eens. En dat maakte dat ze minder boos waren op elkaar. Ze begrepen elkaar beter. Het ontstane probleem was niet meer ‘de schuld van de ander’. Ik zei: ‘Wat zou er gebeuren als jullie die aflossing op de vordering…’ En Angela vulde gelijk aan: ‘die kunnen we verrekenen.’ En toen kwamen ze heel snel tot het complete financiële plaatje. Ze stonden op en gaven elkaar een knuffel. Angela zei: Ik hoop dat dit het begin kan zijn van het herstel van onze relatie.’ Waarop Bob antwoordde: ‘Dat hoop ik ook, maar het is wel een fors litteken.’

Gerard werd later bijgepraat tijdens een videocall. Hij vertelde dat hij wakker had gelegen van de schuld die op hem verhaald kon worden door het zuiver aanvaarden. En dat hij blij was dat hij nu weer contact kon hebben met de hele familie en met de zieke vrouw van Bob. We hebben een vaststellingsovereenkomst gemaakt en in een gezamenlijk gesprek is die getekend. 

Vanwege de privacy zijn de namen van de betrokkenen gefingeerd. De echte namen zijn bij de redactie bekend. Ook met je verhaal in deze rubriek? Stuur een mail aan: redactie@allesovererven.nl