Krabbé. Een biografisch portret

Over acteur, schilder, presentator Jeroen Krabbé schreef Rosa Koelemeijer een biografisch portret: Krabbé. Uit het boek publiceren we een aantal fragmenten over een leven dat larger than life lijkt en dat in de Hollandse polder regelmatig op weerstand stuitte.

Over heimwee

Op een avond kreeg hij een enorme angstaanval. Pure paniek voelde hij en hij kon nog amper ademen. Het idee dat hij in zijn eentje naar het andere eind van de wereld moest vliegen – hij zou al zo lang bezig zijn om naar Sydney te komen en vandaar was het nog een paar uur vliegen naar Vanuatu – boezemde hem zo’n angst in dat hij niet meer durfde. Verder en meer afgesneden van de wereld dan in Vanuatu kon je niet zijn. Hij wilde niet. Waarom had hij in godsnaam ja gezegd? Hij wist inmiddels hoe erg hij last van heimwee kon krijgen.

‘Kun je niet met me meevliegen naar Vanuatu?’ vroeg hij aan Herma.

‘Meevliegen? We komen zes weken later achter je aan!’

‘Maar ik durf echt niet. Ik durf niet alleen naar de andere kant van de wereld.’

Hij zag zichzelf al zitten op een eilandje midden in de Stille Zuidzee, in paniek en vol angst omdat hij geen kant op zou kunnen. Herma zag dat het Jeroen menens was en deed het.

Op 25 oktober vlogen ze samen first class van Amsterdam naar Abu Dhabi in 6.35 uur. Van Abu Dhabi naar Colombo in 4.20 uur, om door te vliegen naar Melbourne in 9.30 uur. Vanaf Melbourne gingen ze naar Sydney en daarna was het nog vier uur vliegen naar Vanuatu. Herma sliep twee nachten in het Iririki Resort, om vervolgens dezelfde reis terug te maken – Jakobje moest nog naar school en ze kon niet langer van huis blijven. In een week ging ze de hele wereld rond. Het was gekkenwerk en een uitputtingsslag voor Herma, maar het redde Jeroen. Het viel niet te verklaren, maar op de een of andere manier voelde hij zich rustiger nu Herma wist waar hij was.

Over de ruzie met Joop van den Ende (en het bijleggen daarvan)

Op 21 november ging de eerste musical van Joop van den Ende, Cyrano de Bergerac, in première op Broadway. Jeroen had een interview in NRC Handelsblad gelezen met Joop waarin hij zei dat Cyrano de Bergerac ooit een idee was geweest van Jeroen. In 1975 hadden ze het als toneelstuk opgevoerd met Joop van den Ende Producties, met acteur Guus Hermus als Cyrano de Bergerac en onder regie van Ko van Dijk. Jeroen vond het aardig van Joop dat hij hem had genoemd en hij zag het als een handreiking. Tegelijkertijd vond hij het erg dat al zijn vrienden op uitnodiging van Joop in New York waren en hij niet. Wat ook meespeelde, was dat Martijn in die tijd was gevraagd om voor Joop te komen werken; Jeroen wilde niet dat zijn probleem met Joop daartussen zou staan. Dus zei hij tegen Herma: ‘Zullen we een telegram sturen?’ Dat deden ze: ‘Toi, toi, toi, van Herma en Jeroen.’ Later hoorde Jeroen dat Joop zeer geëmotioneerd was toen hij het telegram ontving.

Er was nog een lang gesprek voor nodig om het uiteindelijk goed te krijgen. Urenlang spraken ze met z’n vieren aan de keukentafel in de Van Eeghenstraat. Uiteindelijk schudden Joop en Jeroen elkaar de hand. Jeroen had de schuld die hij destijds had aan Joop nooit hoeven afbetalen, maar daarmee was de kous voor hem niet af geweest. Nu zag hij in dat de breuk nodig was geweest om op eigen benen te gaan staan en volwassen te worden. Er was pijn voor nodig geweest om elkaar los te kunnen laten. Uiteindelijk had het hun allebei goed gedaan. Joop had zijn eigen bedrijf groot gemaakt en Jeroen had zich onafhankelijk van Joop verder ontwikkeld als acteur. Hij had nog steeds grote bewondering voor Joop, die inmiddels een enorm imperium had. Vanaf die dag zouden ze weer dierbare vrienden worden.

Over schilderen

In zijn schilderijen wilde hij een gelukkige wereld creëren en daar hoorden geen mensen in thuis. Met de zwartste bladzijde van de geschiedenis nog vers in zijn geheugen kon hij met zijn schilderijen een tegenwicht bieden: kunst was reddend, helend; kunst deed leven.

Over Auschwitz

Het was vlak voor kerst en doodstil. Hij liep in zijn eentje naar de ruïnes van de gaskamers, aan het einde van de Rampe. Hij legde het bosje bloemen neer dat hij uit Amsterdam had meegenomen. Toen zag hij het. Uit het berkenbos achter de ruïnes van de gaskamer kwam een hert aanlopen. Het hert keek naar hem. Hij keek naar het hert. Hoelang stonden ze zo? Zoals vaker in zijn leven had Jeroen het gevoel dat het niet voor niets gebeurde, dat dit een moment was waar hij iets mee móést. Hij bedacht het niet bewust, maar voelde het intuïtief aan. Het hert kwam uit de bossen achter Auschwitz, waar de vreselijkste dingen waren gebeurd. Wat wilde het hem vertellen? Op dat moment wist hij het: hij moest iets doen met zijn Joodse geschiedenis in zijn schilderijen. Daar was hij altijd verre van gebleven; hij wilde met zijn schilderijen juist een mooie wereld creëren die mensen gelukkig maakte. Ik ga een serie schilderijen maken over mijn grootvader, bedacht hij. Over de reis die hij had afgelegd tot Sobibór.

Over het schilderen van de Holocaust

Hij móést het verhaal van Abraham Reiss uitdragen, zijn grootvader zijn naam en bestaan teruggeven. ‘Je bent pas dood als je naam niet meer genoemd wordt’, luidt een bekend Joods gezegde. De enige manier om dat te doen was de gebeurtenissen proberen zo waarheidsgetrouw voor te stellen, besloot hij. Hij begon met het maken van kleine tekeningetjes. Maandenlang worstelde hij in zijn atelier met de ondergang van Abraham Reiss. Hij werkte op de doeken met stro, zand en kiezels. Het moest schuren, pijn doen. Gaandeweg werd hij steeds depressiever. Hij sliep niet meer. Hij speelde zijn grootvader na in zijn atelier om zich zijn verschillende poses in te beelden; de acteur in hem nam het over.

Jeroen verbeeldde de reis van zijn grootvader op negen grote doeken. Voor de eerste schilderijen kon hij zich baseren op het fotoboek van zijn moeder en de brieven van Els. Hij schilderde zijn grootvader als de rijke diamantair die hij ooit was en als vader met zijn gezin op de 233234 Westerbork – 6 juli 1943, ’s morgens 4.30 uur. 2010, gemengde technieken, 150×220 cm. Jekerstraat.

De verdere weg moest Jeroen zelf invullen. Hondsmoeilijk, welke momenten moest hij eruit lichten? Hij koos voor de aankomst in Westerbork; een eenzame man op een vlakte. Het inladen van de trein. De reis in de veewagon; drie dagen staan, zitten, liggen, lijden. Hij verdeelde het in drie vlakken, als symbool voor de wanhoop, verslagenheid en berusting die zijn grootvader gevoeld moest hebben. Op de laatste drie doeken schilderde hij de ondergang van zijn grootvader in Sobibór. Op de achterkant van elk schilderij zette hij een tijdsaanduiding, om duidelijk te maken hoe snel de vernietiging plaatsvond. In Sobibor ‘deden’ de nazi’s 1000 mensen per uur, wist hij uit de boeken van Jules Schelvis.

De aankomst van zijn grootvader in Sobibór situeerde hij om 10.30. Hij probeerde zich voor te stellen hoe zijn grootvader na een reis van drie dagen in Sobibór was gearriveerd. Hij schilderde de deuren van de wagon die opengaan, met zijn grootvader knipperend met zijn ogen tegen het licht. Eromheen plaatste hij de blaffende honden. Om 11.00 tekende hij zijn grootvader naakt, als een Christusfiguur die zijn lot accepteert, met de armen wijd. Op het schilderij met tijdsaanduiding 11.30 beeldde hij het slangenpad of de Himmelfahrtstrasse af, dat de mensen naar de gaskamer leidde, door de nazi’s slim gebouwd als slingerend pad met takken erlangs voor het prikkeldraad zodat de mensen niet zagen waar ze naartoe liepen. Boven de gaskamer wreef hij lijm vermengd met as, als nevelen van de dood, met ervoor rode ganzen. Bij Jules Schelvis had hij gelezen dat de nazi’s ganzen hielden in Sobibór, die ze prikten met stokken om het geluid van de schreeuwende mensen in de gaskamer te overstemmen. De ganzen gaf hij bloed aan hun veren. In de bomen achter de gaskamer tekende hij ogen. Ze zagen alles, maar deden niks.

Over zijn zoon Martijn

Op 5 maart 2024 bracht Martijn via zijn Instagramkanaal naar buiten dat hij kanker had. Zelf wisten Jeroen en Herma het eind januari al. Martijns nieuwe vrouw Deborah, met wie hij in 2019 was getrouwd, had hen als eerste geïnformeerd. Maar Martijn wilde nog niet dat ze het deelden met de buitenwereld.

Het sloeg hen uit het lood. Het paste niet in het plan, in de lijn die ze voor ogen hadden met het leven. Hun oudste zoon levensgevaarlijk ziek. Dit was meer dan waar ze ooit mee hadden moeten omgaan. (…)

Jeroen moest ondertussen keihard doorwerken. De opnamen voor de serie over Matisse begonnen in maart. De tafel in de achterkamer van het atelier lag opnieuw vol boeken en stapels blauwe blocnotes. Hij zou de komende periode veel op reis moeten: naar Frankrijk, Marokko en Corsica, maar ook naar Philadelphia, San Francisco en Tahiti. Hij had besloten om alles door te laten gaan. Als Martijn zou verslechteren stopte hij, maar vooralsnog leken de behandelingen aan te slaan. Het maakte hem iets lichter. Het programma was ook zijn redding. Het gaf hem afleiding. Het atelier was zijn toevluchtsoord, dat besefte hij heel goed, maar naast Herma thuis op de bank gaan zitten, zou hen alleen maar verdrietiger maken. Toen Martijn hun vertelde dat hij kanker had, hadden ze met z’n allen gehuild. Maar ze konden niet blijven huilen. Martijn had er niets aan als ze hem zouden belasten met hún zorgen. Ze waren er voor hem, maar lieten Martijn bepalen waar hij behoefte aan had.

De erfenis van Picasso

In de televisieserie Krabbé zoekt Picasso gaat Jeroen Krabbé op zoek gaat naar de mens achter de schilder. De erfenis van Picasso blijkt een enorm gevecht te zijn geweest, waarin het hele leven van de schilder tragisch is samengevat. Picasso was ultrarijk toen hij op 91-jarige leeftijd overleed. Omgerekend naar nu bedroeg zijn nalatenschap 1 miljard euro. Veel van zijn geld had hij in contant in koffers in een kluis. En hij had geen testament. In de vijf jaar na zijn dood streden erfgenamen, kinderen en diverse minnaressen een bitter gevecht om Picasso’s erfenis, waarbij drie van de betrokkenen zelfmoord pleegden.

Te zien op NPO Start

Tekst: Rosa Koelemeijer