Onderzoek levert bouwstenen voor behandeling hersenziekten

Onze hersenen zijn de regisseur van ons denken, dromen en doen. Met de ontwikkeling van het brein in de baarmoeder worden onze mogelijkheden als mens geboren. Maar soms ontstaat dan ook risico op averij in het latere leven. Onderzoek moet hiervoor oplossingen aandragen. Hersenwetenschapper Dick Swaab verduidelijkt hoe je ook na je leven kunt bijdragen aan meer kennis over ons meest complexe orgaan.

‘Pensioen is een raar concept’, vindt emeritus hoogleraar Dick Swaab. En dus werkt Nederlands beroemdste hersenonderzoeker gestaag verder aan het ontrafelen van de werking van het brein, dat hem blijft fascineren. Daarmee volgt hij ook zelf zijn eigen, inmiddels overbekende gedragsregel voor het behoud van hersencapaciteit: [CURS]Use it or lose it [/CURS]. ‘Schakers krijgen zeker vijf jaar later Alzheimer dan de gemiddelde mens. Ook een tweetalige opvoeding lijkt dit proces aanzienlijk te vertragen’, vertelt hij in zijn met boeken gevulde werkkamer op het Nederlands Herseninstituut in Amsterdam. Persoonlijk houdt hij ook meer van denksport om het brein fit te houden dan van fysieke inspanning, zoals gepropageerd door zijn oud-promovendus Erik Scherder, mede-ambassadeur van de Stichting Vrienden van het Herseninstituut.

Onderzoek

Het Nederlands Herseninstituut, niet te verwarren met de Hersenstichting, richt zich op fundamenteel onderzoek naar het functioneren van de hersenen in gezondheid en ziekte. ‘Zonder beter begrip van structuren en processen in zowel gezonde als zieke hersenen zou de behandeling van hersenaandoeningen geen stap verder komen. Denk aan epilepsie, multiple sclerose, dementie, maar ook aan depressie en autisme.’

Wij zijn ons brein

Bij het grote publiek werd arts en neurobioloog Swaab vooral bekend door zijn boek Wij zijn ons brein. ‘De titel zegt het al’, zegt Dick Swaab. ‘Ons karakter, genderidentiteit, onze mogelijkheden en beperkingen, ons denken en doen worden bepaald door onze hersenen. Met de genetische erfenis van je ouders ontwikkelen die zich al in de baarmoeder onder invloed van daarin aanwezige hormonen en invloeden van buitenaf.’

Dat roken en alcohol schadelijk zijn voor hersenontwikkeling van het ongeboren kind is inmiddels breed bekend, maar ook andere chemische indringers, zoals fijnstof, kunnen schade aanrichten. In een wereld vol vrouwen op de vlucht is het verder een wrang gegeven dat langdurig ervaren stress tijdens de zwangerschap de kans op schizofrenie bij een kind verhoogd. ‘Tijdens ons leven blijven onze hersens gebaat bij positieve prikkels en nieuwe uitdagingen, zoals scholing en stimulerend werk. Opgroeien in een onveilige omgeving maakt mensen daarentegen in hun latere leven vatbaarder voor depressie. Belangrijk inzicht uit ons onderzoek is dat traumatische ervaringen de cellen en communicatiebanen in je hersenen voor altijd veranderen. Het psychische probleem zit dus niet “tussen je oren”.’ Dit is sowieso een vreemde uitspraak volgens Swaab, ‘want daar zit alleen bot, je hersenen liggen hoger.’ 

Hersendonoren gevraagd

Het aantal technieken voor het bestuderen van hersenziekten is de afgelopen decennia enorm gegroeid. Essentieel is en blijft het kunnen onderzoeken van menselijk hersenweefsel, door donoren na hun dood beschikbaar gesteld. Om dit mogelijk te maken richtte Dick Swaab in 1985 de Nederlandse Hersenbank op. Hier staat dag en nacht een team paraat om een hersenobductie uit te voeren, waarna goed gedocumenteerde stukjes hersenweefsel wereldwijd hun weg vinden voor onderzoek. ‘De dynamiek van het brein, zoals veranderingen in bepaalde typen hersencellen of boodschapperstoffen zie je alleen onder de microscoop.’

Dat de ziekte van Parkinson steeds vaker voorkomt – zeer waarschijnlijk te wijten aan pesticide-gebruik – leidt inmiddels ook tot een groot aanbod van dit hersenmateriaal bij de Hersenbank. ‘We zien dan niet alleen celafbraak in de zogenaamde substantia nigra, maar ook veranderingen in andere gebieden’, zegt Swaab. Hij legt uit dat onderzoekers dergelijke bevindingen bij aangetast hersenweefsel altijd moeten vergelijken met hersenweefsel van in alle opzichten vergelijkbare, gezonde donoren. En daarvan zijn er veel nodig. ‘Als hersendonor zorg je dus ook na je dood voor een goed gebruik van je hersens!’

Waardevolle nalatenschap

Ook “geld en goed” zijn noodzakelijk om hersenonderzoek verder te helpen. Wat een nalatenschap kan opleveren verduidelijkt Dick Swaab aan de hand van een recent initiatief, mogelijk gemaakt door een legaat: ‘Uit de vijfduizend breinen die in de Hersenbank zijn opgeslagen is een selectie gemaakt van hersenen waarvan de complete gegevens beschikbaar waren. Door met behulp van AI alle patiëntendossiers door te pluizen en te combineren met de informatie over het bijbehorende brein kunnen we een genetisch profiel opstellen van hersenaandoeningen en kleine variaties daarin. Doel is uiteindelijk te kunnen voorspellen welke klachten signaal zijn voor bepaalde ziekten. Nu blijkt bijvoorbeeld uit ons onderzoek van dood hersenweefsel dat een kwart van de klinische diagnoses niet klopt. Een beter begrip van het genetische patroon van hersenziekten is een eerste stap op weg naar het testen van medicijnen en persoonsgerichte therapie: wat werkt bij wie?’

Een van de gevolgen van vergrijzing – steeds meer ouderen, die ook vaker een hoge leeftijd bereiken – is dat dementie kanker heeft verdrongen als volksziekte nummer 1. Swaab: ‘Dementie is een parapluterm voor een twintigtal categorieën aandoeningen, waarvan de ziekte van Alzheimer de bekendste is. Oorzaak van de hiervoor kenmerkende geestelijke aftakeling is de veroudering van het brein. Door ophoping van eiwitten gaan zenuwcellen in de hersenen kapot en wordt de communicatie en samenwerking ertussen verstoord. Zeker boven de 75 jaar zie je in het brein een forse toename van deze veranderingen. Gelukkig krijgt lang niet iedereen daar ook last van. Maar waarom niet? Om dat uit te zoeken bestuderen we binnen het Herseninstituut of mensen met Alzheimer-veranderingen in de hersenen, maar zonder ziektelast mogelijk beschikten over beschermende antioxidanten. Spoiler: pillen slikken helpt absoluut niet!’ Ook de invloed van sport op het al dan niet ontwikkelen van Alzheimer is onderwerp van studie.

‘Het risico op Alzheimer ligt voor een deel vast in je erfelijk materiaal. Die factor is met materiaal uit één enkele haar te bepalen, maar waarom zou je het willen weten? Oplossingen zijn nog niet voorhanden, daarvoor is juist veel meer onderzoek nodig. Wel lijkt de ziekte langer op afstand te houden door een gezonde levensstijl en actief blijven, geestelijk en sociaal. Depressie en eenzaamheid maken mensen vatbaarder.’

Gebruik je hersens

‘Ik denk dat we in de nabije toekomst grote stappen kunnen zetten. Het is nu al fenomenaal wat er aan nieuwe chemische analyses van hersenweefsel mogelijk is. Daarmee kunnen ook steeds nieuwe vragen worden beantwoord. Zou je bijvoorbeeld de aanmaak van nieuwe hersencellen kunnen stimuleren?’ 

Tot besluit: ‘Laten we vooral niet vergeten waar ons brein ons allemaal toe in staat stelt, van ons dagelijks functioneren tot het maken en ervaren van literatuur, muziek, beeldende kunst enzovoorts. Breng kinderen daarmee vooral aanraking. Laat ze dingen doen waar ze plezier in hebben, laat ze spelen. Dat stimuleert de aanleg van hersenbanen en daarmee van creativiteit: een tip voor alle (groot)ouders.’

Professor Dick Swaab

Professor Dick Swaab heeftin 1985 de Nederlandse Hersenbank opgericht omdat hij van mening was dat we in het menselijke brein moeten kijken om hersenziekten te begrijpen én op te lossen.