Ons brein is gebaat bij beweging

Ga niet leven naar je leeftijd. Blijf jezelf uitdagen door nieuwe dingen te doen die moeite kosten. En beweeg! Neem altijd de trap, fiets of wandel elke dag met stevige tred, anders laten je hersenen het erbij zitten. Hoogleraar klinische neuropsychologie Erik Scherder blijft het onvermoeibaar herhalen: activiteit is cruciaal om je hersenen fit te houden. En ook muziek luisteren of beoefenen zet je brein aan het werk.

Wie kent het niet? ‘Eh dinges…’ De titel van dat boek, de naam van een oud-collega die je in een gesprek niet meteen paraat hebt. ‘Niet gaan opzoeken!’ het dringende advies van professor Erik Scherder. ‘Laat je hersenen maar kraken. Het schiet je wel weer te binnen, meestal als je nergens aan denkt, bijvoorbeeld in de wachtrij voor de kassa van de supermarkt. Geen paniek, vergeetachtigheid of minder snel kunnen schakelen duidt niet meteen op beginnende dementie. Dan is er altijd gedrag dat niet klopt, op je pantoffels in de sneeuw gaan lopen bijvoorbeeld.’

Erik Scherder, hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam werd bij een breed publiek bekend als tafelgast van DWDD, door tv-programma’s als Scherder onderzoekt en door een reeks succesvolle boeken over fitness voor het brein. Een belangrijke boodschap want de slijtage van je hersenen zet niet pas in op gevorderde leeftijd, maar al in de kracht van je leven, zo rond je dertigste. ‘Belangrijkste veranderingen bij veroudering van het brein zijn het onomkeerbare verlies van zenuwcellen en de verminderde kwaliteit van myeline: de witte stof die zorgt voor verbindingen tussen hersengebieden. Om die boodschapperstof op peil te houden is het belangrijk dat je mentaal uitgedaagd blijft.’

Wat is oud?

‘Er zijn binnen groepen mensen uiteraard grote variaties in tempo van veroudering. Sommigen blijven tot op hoge leeftijd scherp, terwijl anderen hun geestkracht eerder verliezen. Voor een deel is dat erfelijke aanleg – en je ouders kun je niet kiezen – maar vaststaat dat het helpt om je hersenen te blijven prikkelen’, zegt Scherder. ‘Ga iets nieuws doen, iets dat je moeite kost. Zelf ben ik een tijd geleden begonnen met vioolspelen. Dat kan in ons huis gelukkig zonder dat iemand daar last van heeft. Ik heb nu les samen met mijn kleinzoon van vier, dubbel leuk!’

Om daar onmiddellijk aan toe te voegen: ‘Ik ben overigens erg tegen de stereotypering van ”oud worden”, dat het dan allemaal wat minder wordt. Nee! Je moet nooit gaan leven naar je leeftijd. Als je gaat hangen in het gevoel dat je bijvoorbeeld vanaf je 65^e oud bent en dus minder hoeft, help je ook je brein de versukkeling in. Dat hebben verschillende studies uitgewezen. Als ik zou denken dat college geven moeilijker voor me wordt, dan zal het me ook slechter afgaan. Je moet jezelf altijd blijven uitdagen. Ik realiseer me dat dat best een lastige boodschap is in een samenleving die steeds meer ingericht is op comfort, het ons gemakkelijk maken. Wat gaat er niet meer automatisch open en dicht tegenwoordig? En dan nu die snelle opmars van AI, ‘’afnemende intelligentie” noem ik het. Wat blijft er van ons over als we niet meer zelf hoeven nadenken, analyseren, creëren?‘

Bewegen loont

Om je hersenen gezond te houden moet je ook fysiek in beweging blijven, is Scherders wetenschappelijk bewezen devies. Intensief trainen in een sportschool is goed voor je spierkracht, maar het zet geen zoden aan de dijk voor je brain power. Elke dag dertig minuten matig intensief bewegen, zoals wandelen of fietsen, doet dat wel. Hoe werkt dat?

‘Onze motorische netwerken overlappen met cognitieve systemen in onze hersenen. Bepaalde hersengebieden zoals de prefrontale cortex en de hippocampus – een cruciale hersenstructuur voor geheugenvorming- zijn zelfs extra gevoelig voor het effect van bewegen. Bekend is dat Londense taxichauffeurs in vergelijking met de doorsnee Brit een grotere hippocampus hebben. Dat is het resultaat van het feit dat ze snel moeten navigeren in een grote, drukke stad. Als wij door een ruimte lopen, leveren we daarmee ook input aan de hippocampus. Die moet aan het werk. Kortom, elke beweging die je maakt leidt tot activiteit in de hersenen en dat komt je denkkracht ten goede.’

‘Wat voor activiteit je kiest maakt niet zoveel uit, als het je maar energie kost.’ Golfen dan, de seniorensport bij uitstek? Met een lach: ‘Alleen als je stevig doorstapt tussen de holes, dus niet keuvelend achter het karretje aansjokken.’ Om mensen te helpen dagelijks te bewegen – ruim de helft van de Nederlanders doet dat veel te weinig – ontwikkelde Scherder samen met de Hersenstichting de wandel-app ‘Ommetje’. Deze is met inmiddels 1,7 miljoen downloads ook vorig jaar weer uitgeroepen tot app van het jaar.

Jong geleerd

We leiden een zittend bestaan en dat geldt ook al voor jonge kinderen. Schermtijd wint het vaak van buitenspelen. Scherder, die zelf tijdens het gesprek regelmatig opstaat en door zijn niet al te ruim bemeten werkkamer loopt, is dan ook een man met een missie. ‘Ik probeer de overheid ervan te overtuigen dat kunst, muziek en bewegen weer verplicht moeten worden op elke basisschool. Elk half uur drie minuutjes rondrennen komt het leren ten goede. Daarna is zo’n hele klas ook rustiger. Bewegen activeert de hersenschors en dat is ook het deel van de hersenen dat de remming regelt.’

‘Hier werk van maken kost nog geen euro per kind, en de besparingen op de gezondheidszorg zijn op termijn enorm. Als je opgroeit met bewegen als een normaal onderdeel van je dag vermindert dat op latere leeftijd het risico op obesitas, hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Dat was vroeger een ouderdomsziekte, tegenwoordig zie je al twintigers met deze aandoening.’

Tot dusver heeft de bevlogen Scherder, lid van de Nederlandse Sportraad, bij opeenvolgende kabinetten geen gehoor gevonden voor zijn oproep. ‘Moedeloos makend inderdaad, maar ik geef niet op!’

Muziek is leven

Een ander vast element in Scherders repertoire voor het behoud van mentale gezondheid is de positieve invloed van kunst, cultuur en muziek op het brein. Om dit onder de aandacht te brengen publiceerde hij het boek Singing in the brain en stond hij op het podium met speciale concertlezingen.

‘Muziek activeert een groot aantal netwerken, deels overlappend met die voor bewegen. Het dempt stresssystemen en brengt ons een rijkdom aan emoties. We kunnen zowel gedachteloos genieten, als het vernuft van klank en samenspel bewonderen. Muziek kan je stemming verdiepen of verbeteren en brengt vaak herinneringen aan mensen en momenten in je leven terug. Het effect van muziek op patiënten met de ziekte van Alzheimer is inmiddels wel bekend. Mensen met wie geen gesprek meer mogelijk is, kunnen opveren bij het horen van een liedje dat zij vroeger leuk vonden.’

Luisteren naar muziek stimuleert hersenactiviteit, zingen of zelf een instrument bespelen zet het brein nog steviger aan het werk. ‘Muziek is leven!’, zegt Scherder met een breed armgebaar. Zelf kan hij zowel genieten van popmuziek als van Mozart en Bach. En van de warme klank van zijn altviool natuurlijk. ‘Ook hier geldt weer: jong geleerd is oud gedaan’. Scherder, is dan ook ambassadeur van Muziek in de Klas. Koningin Máxima is erevoorzitter.

Uitdaging zoeken

‘Ik vind mijn werk ontspannend’ antwoordt Erik Scherder op de vraag of en hoe hij in zijn drukke bestaan eigenlijk tot rust komt. Aan pensioen wil hij ook nu, als 70-plusser, niet denken. ‘Eindelijk tijd om leuke dingen te doen? Ik griezel van zo’n uitspraak. Toegegeven, het is de angst dat ik daadwerkelijk in mijn laatste levensfase beland als ik stop met werken. Struisvogelpolitiek, ik weet het, maar het motiveert me om gewoon door te gaan met wat ik doe. Er is nog zoveel te onderzoeken. Daarom zet ik me bijvoorbeeld ook in voor de Stichting Hersenvrienden die het werk van het Nederlands Herseninstituut ondersteunt. ‘

Wat is voor de immer energieke hoogleraar zelf momenteel een nieuwe uitdaging, iets dat moeite kost? ‘Mijn doel is het Erik Scherder-huis in Amsterdam tot een succes te maken. Hier kunnen jonge mensen met een hersenbeschadiging toewerken naar meedraaien in de maatschappij. Door vrijwilligerswerk, studie of een baan. Die naam had voor mij niet gehoeven, maar feit is dat zo’n voorziening hard nodig is om deze groep jonge mensen weer een perspectief in het leven te kunnen bieden.’

Het zal duidelijk zijn, Scherders motto is en blijft “hoe drukker hoe beter.” Zijn advies: ‘Maak het jezelf niet te makkelijk. Als je geen enkele moeite meer hoeft te doen om de dag door te komen zal je brein het laten afweten. Blijf mentaal en fysiek in beweging, en train jezelf in optimisme, bijvoorbeeld door iedere dag een lijstje te maken van wat er goed ging. Wie positief in het leven staat is beter opgewassen tegen pijn, stressbestendiger en veerkrachtiger.’