Prinses Laurentien: ‘Vertrouwen in jezelf en in anderen én dat alles uiteindelijk op zijn pootjes terecht komt is een luxe’

In deze serie vragen we bekende Nederlanders over hun maatschappelijke nalatenschap. Dit keer vertelt prinses Laurentien over gelijkwaardigheid, de kracht van diep luisteren en samen de schouders onder een probleem zetten. Het interview hadden we oorspronkelijk voor eerder gepland. Dit werd uitgesteld doordat de prinses in de slepende afwikkeling van de toeslagenaffaire te maken kreeg met anonieme meldingen van ambtenaren, wat veel van haar aandacht vroeg. Wij vroegen haar wat de ophef met haar heeft gedaan. ‘Dat het zo lelijk kan worden, raakt me diep en het zal best nog even duren voordat de kras op mijn ziel verdwijnt. En toch, het klinkt vreemd misschien, maar op verschillende manieren is deze gebeurtenis ook een enorme verdieping van wat ik doe en wie ik ben.’

Wat heeft je gevormd in je jeugd?

‘Ik ben mijn ouders dankbaar voor de openheid die de opvoeding van mijn oudere broer en mij kenmerkt. Ze waren streng én redelijk. De gesprekken aan tafel gingen bijna altijd over het werk van mijn vader: wat er in de politiek gebeurde, de onderwerpen die belangrijk waren in de samenleving. Zonder dat het er dik bovenop lag, draaien de waarden die ik heb meegekregen om gelijkwaardigheid en eerlijkheid. De verhuizing naar Japan op mijn zestiende en de omschakeling naar een Franse school hebben mij absoluut gevormd. Ik moest weer helemaal opnieuw beginnen, in talen die ik niet machtig was. Dat was pittig. Maar ook hierover hadden mijn ouders de keuze aan mij gelaten om wel of niet mee te gaan, dus ik voelde ook dat ik zelf de keuze had om er iets van te maken.’

Welke zijn daar later bijgekomen? Waardoor?

‘Ik denk dat deze basiswaarden in de loop van de tijd alleen maar sterker zijn geworden. Ze zijn ook meer getest, juist in de verschillende culturele contexten waarin ik heb gewoond – Tokyo, Londen, Berkeley, Atlanta en Brussel. Doordat mijn ouders mij veel vertrouwen gaven, heb ik het enorme voorrecht zonder wezenlijke angsten te zijn opgegroeid. Mijn eerste baan in Brussel heeft mij professioneel getekend: een veeleisende baas en een baan waarin ik op mijn tenen moest lopen. Daarin leerde ik de balans tussen zelf oplossen en hulp vragen. Verder is het moederschap één groot leerproces omdat kinderen willen weten: waar sta je voor en hoe breng je dat in de praktijk?’

Je zet je sterk in voor een aantal maatschappelijke vraagstukken: geletterdheid, toeslagenaffaire, kinderparticipatie, digitale inclusie…  Wat vind je daarin het meest belangrijk?

‘Ik denk dat gelijkwaardigheid de rode draad is. Ik ben van nature nieuwsgierig naar anderen. Ik ben me er heel bewust van dat gelijkwaardigheid iets is dat er niet zomaar is. Dat moeten twee mensen allebei willen. Door oprecht en zonder oordeel van mens tot mens naar elkaar te luisteren en vragen te stellen, hoor je tussen de regels door wat er leeft en dus ook waar oplossingen effectief zijn en waar niet. Veel van wat ik hoor op uiteenlopende vraagstukken gaat over de basisbehoeften die we allemáál hebben: gehoord en begrepen worden, regie hebben over ons leven en een waardig bestaan kunnen hebben.’

Het ‘diep luisteren’ is daarin heel typerend, wat bedoel je daarmee en wat brengt het?

‘Vrijwel alle maatschappelijke vraagstukken zijn op mijn pad gekomen dankzij onverwachte ontmoetingen met mensen om wie het gaat en die ook gehoord en gezien willen worden. Mensen die op latere leeftijd hebben leren lezen en schrijven. Kinderen en jongeren die niet serieus worden genomen in de jeugdzorg. Gedupeerde kinderen en ouders van de kinderopvangtoeslagaffaire. Diep luisteren betekent voor mij dat wat je hoort niet vrijblijvend is: hun inzichten zijn dé bronkennis om het probleem waarmee zij kampen op een waarachtige manier te leren zien en daarmee ook te kunnen oplossen. Luisteren is enorm confronterend, want het verstoort je eigen perspectief op en beleving van de werkelijkheid. Mijn basishouding is altijd: ik heb het niet meegemaakt dus snap ik het nooit écht. Door geraakt te blijven door al die individuele emoties en ervaringen kan ik proberen deze om te zetten in een collectief beeld van waar het probleem om gaat. Dat opent de weg naar een frisse blik en dus nieuwe oplossingen.’

Hoe zou diep luisteren breder in de samenleving een bijdrage kunnen leveren?

‘De kracht van een collectief is wanneer iedereen boven zijn of haar eigen verhaal kan uitstijgen. Het beste voorbeeld is nog wel de kerk: samen op een houten bank naast elkaar zitten, luisteren en reflecteren op wat je hoort. Om je nederig te voelen in relatie tot iets groters dan jezelf. De natuur brengt dat ook. Een samenleving is precies wat het zegt: samen leven. Dat kan alleen als mensen elkaar ontmoeten, verbinding voelen en elkaar willen begrijpen. Dat is er niet zomaar, dat moeten we samen organiseren, in gelijkwaardigheid want anders is ‘samen’ een leeg begrip. Het Luisterend Schrijverschap van Stichting (Gelijk)waardig Herstel biedt ook hoop samenleving breed. Al zo’n 5000 mensen in Nederland zijn naar voren gestapt als vrijwilliger om het Feitenrelaas te helpen opstellen van een medemens die gedupeerde is van de kinderopvangtoeslagaffaire. Dit doen ze als individu, sommigen vanuit eigen initiatief en anderen omdat hun bedrijf hieraan meedoet. Dit is echt geweldig. Dankzij het diep luisteren werken we met elkaar niet alleen aan het herstel van ouders en hun gezin en families. Maar laten we zien dat wanneer we er samen de schouders onder zetten, we zelfs een vreselijk nationaal trauma als dit samen kunnen aanpakken. Door diep te luisteren vanuit vertrouwen kan het niet anders dat we ook het mensbeeld, en daarmee de samenleving, weer in evenwicht brengen.’

Je hebt in een interview wel eens uitgelegd dat hoe je dichter bij waarden en overtuigingen komt (‘dieper de ijsberg in’), hoe meer weerstand je krijgt. Hoe probeer je daarmee om te gaan?

‘Tja, daar is veel over te zeggen. Die heftige weerstand is voor heel Nederland zichtbaar geworden. Het is lastig te beschrijven wat het met je doet om totaal onverwacht te maken te krijgen met een ongrijpbare en onzichtbare macht die hieraan ten grondslag ligt. Dat het zo lelijk kan worden raakt me diep en het zal best nog even duren voordat de kras op mijn ziel verdwijnt. En toch, het klinkt vreemd misschien, maar op verschillende manieren is deze gebeurtenis ook een enorme verdieping van wat ik doe en wie ik ben. Het dwingt me om diep te reflecteren op alles waar ik voor sta, met respect voor de gehele context waarin ik leef. Ik gun dit niemand en toch is het verrijkend. Het ergste is wel wat het doet met gedupeerde ouders; dat dit uit hetzelfde patroon voortkomt als wat zo’n verwoestende impact heeft gehad op hun leven. Maar ook hier zit de hoop in het collectief: het was ook een intense ervaring om zo ontzettend veel tekenen van aanmoediging en steun te ontvangen van mensen die ik ken én niet ken.’

Wat hoop je na te laten als ‘maatschappelijke nalatenschap’?

‘Oei, best een lastige vraag…. Ik ben eerlijk gezegd niet echt bezig met mijn persoonlijke nalatenschap. Ik wil me ervoor inzetten dat de (Gelijk)waardig Herstel methode ook koersvast kan worden uitgevoerd op andere vraagstukken. Het kan toch niet waar zijn dat we zoveel kinderen en jongeren in de jeugdzorg niet kunnen helpen? Het moeilijkste van oplossingen voor systemische vraagstukken is dat je aan de start niet weet waar je precies uitkomt. Ik ben nu vijf jaar bezig, en nog steeds vraagt het dagelijkse aandacht, want patronen die we doorbreken zijn nu eenmaal hardnekkig. Maar ik geloof zó in de veerkracht en het pragmatisme van Nederland. De methode (Gelijk)waardig Herstel draait om dialoog, de positieve impact van diep luisteren en de moed hebben om niet weg te kijken, hoe rauw de werkelijkheid ook is. Mijn ouders hebben me een sterk verantwoordelijkheidsgevoel meegegeven. En vertrouwen als kernwaarde. Vertrouwen in jezelf en in anderen én dat alles uiteindelijk op zijn pootjes terecht komt. Ik realiseer me inmiddels dat deze grondhouding een luxe is die je je kunt permitteren als het je voor de wind gaat. Misschien is dat nog wel de hardste les die ik heb geleerd de afgelopen vijf jaar.’