Testament voor de langstlevende, een kwestie van maatwerk

Als mensen een testament maken, willen ze meestal dat bij hun overlijden de partner goed verzorgd achterblijft en op dezelfde voet kan voortleven. En daarvoor maken ze vaak een “langstlevende testament”, in lijn met de wettelijke verdeling die geldt als er geen testament is: de partner krijgt alle goederen van de nalatenschap, de kinderen een vordering op de langstlevende ouder. ‘Klinkt simpel, maar de praktijk vraagt om veel meer maatwerk’, aldus Aniel Autar, notaris bij Kooijman Autar Notarissen in Rotterdam.

‘Hoe meer gezinsleden er zijn, hoe meer maatwerk nodig is’, stelt Aniel Autar. Een testament is een notariële regeling waarin je vastlegt wat er moet gebeuren met je nalatenschap. In het geval van gehuwde partners (of geregistreerd partnerschap) en als de overleden partner geen afstammelingen nalaat, is de vererving helder. Als er geen testament is, zegt de wet dat alles naar de partner gaat. ‘Een testament is dan nodig als je daarvan af wilt wijken’, legt Aniel Autar uit. “Bijvoorbeeld als je (ook) iets wilt nalaten aan iemand anders of aan een goed doel.”

Gezin met kinderen

Ingewikkelder wordt het al als er kinderen in het gezin zijn. Als de echtgenoten in de gebruikelijke algehele gemeenschap van goederen zijn getrouwd, geldt dat bij een overlijden de helft naar de langstlevende partner gaat; die is immers eigenaar van de helft van de gemeenschap van goederen. De andere helft vormt de nalatenschap. Als er geen testament is gemaakt door de overleden echtgenoot, is de wettelijke verdeling van toepassing: alle goederen gaan naar de langstlevende echtgenoot en de kinderen krijgen een vordering op hem. Een rekenvoorbeeld: 

Janny en Pieter (in algehele gemeenschap van goederen getrouwd) bezitten op het moment dat Janny overlijdt alleen een woning van € 450.000 en hebben een hypotheekschuld van € 50.000. De gemeenschap van goederen is dus € 400.000 waard. Pieter heeft vanwege de gemeenschap van goederen recht op de helft: € 200.000. Janny’s vier erfgenamen erven samen de andere helft, dus € 50.000 per persoon. Omdat er geen testament was, bepaalt de wet dat Janny’s nalatenschap ook naar Pieter gaat en dat de elk van de drie kinderen hun erfdeel uitgekeerd krijgen in de vorm van een geldvordering van € 50.000 op hun vader. De erfbelasting die de kinderen over hun erfenis moeten betalen, moet Pieter voorschieten. De kinderen kunnen de geldvordering op hun vader opeisen als Pieter overlijdt, failliet wordt verklaard of in de wettelijke schuldsanering terecht komt. Voor ieder jaar dat Pieter – vanaf de dag van Janny’s overlijden langer – leeft, is hij een rente aan de kinderen verschuldigd. Die rente hoeft hij pas te betalen als de schuld aan kinderen opeisbaar is.

Normaal gesproken zullen de kinderen hun vader het beste gunnen en het bedrag is niet zodanig groot dat ze daarvoor ingewikkelde trucs gaan uithalen.

Grote vermogens

‘Maar wat nu als de nalatenschap 10 miljoen euro waard is’, zegt Aniel Autaur. ‘En dat een deel van dat vermogen vastzit in beleggingen of een bedrijf. Dan is het toch wel verstandig om vast te leggen hoe je dat afgewikkeld zou willen hebben. Bij de reguliere verdeling gaat er dan 5 + 1,25 miljoen euro naar Pieter, de kinderen krijgen een vordering van ieder 1,25 miljoen op hun vader. Dan kan het zo maar zijn dat het bedrag te betalen erfbelasting zo groot is dat het bedrijf of de beleggingen verkocht moeten worden. En als Pieter al 84 is kun je je afvragen wat hij met al dat geld moet. Is het niet slimmer om de kinderen alvast hun deel te geven? Die zijn nog fit en gezond en kunnen zo’n bedrag waarschijnlijk goed gebruiken.

In een testament kun je vastleggen dat de achterblijvende partner bijvoorbeeld het vruchtgebruik van een gedeelte dat hij belastingvrij kan erven en dat de rest meteen aan de kinderen uitgekeerd wordt. Je kunt in een testament ook bepalen dat de vorderingen van de kinderen opeisbaar worden, of dat het vruchtgebruik eindigt, als de langstlevende ouder een indicatie krijgt voor de langdurige zorg, bijvoorbeeld als hij naar een verpleeghuis verhuist. Dan telt de omvang van het vermogen mee voor de hoogte van de eigen bijdrage. Aan het eerder opeisbaar maken van de vorderingen (of laten eindigen van het vruchtgebruik) zitten echter ook nadelen. Daarnaast moet je je ook afvragen of je dit (niet) asociaal vindt.’

Kleine vermogens

Maar ook bij kleinere vermogens zijn complicaties denkbaar. Want wat gebeurt er als de achterblijvende partner een nieuwe liefde vindt en trouwt? Stelt dat Pieter vrij snel hertrouwt met de 25-jaar jongere Saskia, met twee “eigen” kinderen. Als Pieter overlijdt, is de geldvordering van de kinderen opeisbaar, maar voor de rest geldt weer de wettelijke verdeling: alles gaat naar Saskia en de kinderen krijgen een vordering op Saskia, maar die is bijna net zo oud als de kinderen zelf. Als zij overlijdt, moeten Saskia’s kinderen de schulden aan hun stiefbroers/zusters betalen, maar stel dat Saskia’s nalatenschap niet toereikend is om de schulden af te lossen.

‘Allemaal situaties die je kunt regelen in een testament’, stelt Aniel Autar. ‘Zo kun je vastleggen dat de kinderen ook hun kindsdeel kunnen opeisen als de langstlevende ouder hertrouwt of een samenlevingscontract opstelt. En dat de nalatenschap niet mag worden ingebracht in de gemeenschap van goederen van het nieuwe huwelijk.’

Conflicten

Nog ingewikkelder kan het worden als er in een familie sprake is van conflicten. Een kind dat geen contact heeft met de ouders, maar wel zijn of haar erfdeel wil krijgen als er een overlijdt, en daarvoor zijn hoogbejaarde moeder onder druk zet. Of halfzussen en -broers die zich ongelijk behandeld voelen nadat hun moeder is hertrouwd en een tweede gezin heeft gesticht. Onmin tussen de nieuwe partner van de erflater en de kinderen uit een eerder huwelijk. Of partners die in echtscheiding liggen en waarbij de verdeling van de bezittingen een lang getouwtrek dreigt te worden. Wat gebeurt er als tijdens die scheiding een van de partners overlijdt? Rechters en advocaten hebben het druk met testamenten en nalatenschappen die via de rechtszaal betwist worden. Vaak omdat het testament niet duidelijk genoeg of niet goed doordacht is. 

Naar aanleiding van dat laatste voorbeeld zegt Aniel Autar: ‘Het sowieso belangrijk om bij een (echt)scheiding je testament opnieuw te checken en waar nodig aan te passen. Dat wordt vaak vergeten, waardoor mensen na het overlijden soms voor grote verrassingen komen te staan, die vast niet in lijn zijn met wat de erflater had gewild.’

Drie factoren

Wat zijn nu de factoren die bepalen hoe je je testament zou moeten inrichten? ‘Op de eerste plaats vraag ik altijd naar de bedoeling van klanten die hier komen voor een testament. Wat wil je geregeld hebben? Wat versta je onder “goed geregeld”? Wat heeft de achterblijver nodig om te kunnen voortleven op dezelfde voet? Plus een hoop “wat-als-vragen”: Hoe moet de boel verdeeld worden als er een nieuwe partner op het toneel verschijnt? Mensen denken vaak aan de dood op langere termijn. Dus vraag ik ook hoe ze het geregeld willen hebben als ze morgen overlijden. Wat is er dan belangrijk?

Het tweede punt dat de inrichting van een testament bepaalt is de omvang en samenstelling van het vermogen. Staat dat op de spaarrekening, of zit het vast in een huis, al dan niet met een hypotheek? Of heeft de opsteller van het testament een eigen bedrijf met lasten, verplichtingen en vermogen? Wat moet er met dat bedrijf gebeuren als hij overlijdt? Of zit het in beleggingen en vastgoed, eventueel in het buitenland? In dat geval zul je ook moeten voldoen aan de wetten en regels die daar gelden. 

Als derde en niet onbelangrijke factor: de fiscaliteit. Mensen hebben een hekel aan het betalen erfbelasting en willen hun zaakjes vaak zo fiscaalvriendelijk mogelijk geregeld hebben. Daar is best wat op te vinden, maar dat er toch iets afgerekend zal moeten worden is meestal niet te voorkomen. Als notaris kun je mensen wijzen op de mogelijkheden om de belastingdruk te verminderen, niet om die te ontduiken.’

Tijd en geld

“Maak voor 175 euro uw eigen testament”; dit soort advertenties verschijnt regelmatig op sociale media of de radio. ‘Als je een rechttoe-rechtaan testament wil, voldoet dit type testamenten misschien’, zegt Aniel Autar daarover. ‘Maar zodra je situatie anders is, of als je de zaken wat gedetailleerder geregeld wilt hebben, kun je beter een afspraak maken bij een in het erfrecht gespecialiseerde notaris. Ik bevraag en daag de mensen uit om na te denken over hun situatie, over hun wensen voor de korte en lange termijn. We bespreken de mogelijkheden en rekenen door wat de uitvoering van een testament in de praktijk betekent. De mensen krijgen zo huiswerk mee: is dit wat je bedoelt te regelen? En ja, dat kost tijd en dus ook wat meer geld. Maar het gaat niet om de aankoop van een tweedehands fiets, hè? Het is een belangrijk document, met een grote nawerking als jou iets gebeurt. En één ding is zeker: dat gaat gebeuren, vroeger of later.’

Momentopname

Een testament is een momentopname; een regeling die je treft voor het moment dat je komt te overlijden. Afgestemd op de situatie, wetten en regels zoals die nu gelden. Maar regels, wetten en situaties veranderen, daarom is het goed om een testament met enige regelmaat nog eens tegen het licht te houden. ‘Soms moet je je testament aanpassen om de uitwerking hetzelfde te houden’, zegt Aniel Autar. ‘Waarmee ik maar wil zeggen dat het zelfs gebeurt dat je vanwege een verandering in de regel- of wetgeving soms je testament anders moet inrichten. Daarnaast verandert je persoonlijke situatie ook voortdurend: nieuwe relaties, een ontwikkeling in de omvang van het vermogen, andere inzichten, beoogde erfgenamen die overlijden, verzin het maar. Vrijwel iedereen die terugkijkt naar vijf jaar geleden in zijn leven zal beamen dat het toch anders is gelopen dan gedacht.’

Een goed testament vergt dus onderhoud en aandacht. Je kunt immers maar een keer nalaten en dat wil je graag goed doen. Zodat het uitpakt in lijn met de wensen, gedachten en relaties die je bij leven belangrijk vond. Alle reden dus om het goed te regelen en bij te houden!

Langstlevende-testamenten

Er zijn verschillende soorten regelingen waarmee partners in hun testament voor de langstlevende kunnen zorgen, ieder met eigen voor- en nadelen, afhankelijk van de persoonlijke situatie: 

• Wettelijke verdeling
• Vruchtgebruik 
• Quasi wettelijke verdeling
• Kleiner of groter erfdeel langstlevende
• Legaat tegen inbreng 
• Opvullegaat
• Tweetrapsmaking (Radar-testament)
• Combinatie-testament
• Samenwonerstestament