Trends in vrijgevigheid

Wie schenkt er aan goede doelen, op welke manier en aan welke organisaties? Deze en andere vragen komen aan bod in het tweejaarlijkse onderzoeksrapport ‘Geven in Nederland’. René Bekkers, hoogleraar Filantropie, zet voor ons wat feiten op een rij. ‘Inkomsten uit erfenissen gaan flink groeien, maar met het overlijden van de oudste, gulle generaties zullen giften bij leven sterk afnemen.’

Dit voorjaar bracht het Centrum voor Filantropische Studies van de Vrije Universiteit in Amsterdam de veertiende editie uit van Geven in Nederland’. In de goededoelensector wordt altijd reikhalzend uitgekeken naar dit tweejaarlijkse verslag van grootschalig onderzoek naar trends in geefgedrag van huishoudens, vermogensfondsen, bedrijven en goededoelenloterijen. 

‘De dip in geven als gevolg van de coronapandemie lijken we te boven’, zegt hoogleraar Filantropie René Bekkers, met een blik op de cijfers van huishoudens, voor goededoelenorganisaties de belangrijkste bron van inkomsten. ‘In 2022 gaf ruim driekwart van de huishoudens in Nederland geld of goederen aan een goed doel. De helft van de gevers steunde zelfs meer dan een organisatie. Met €352 was het gemiddelde bedrag dat geschonken werd wel lager dan voorheen. Onder invloed van de stevige inflatie nam helaas ook de reële waarde van het giftentotaal van 2,2 miljard euro af. Organisaties kunnen er dus minder voor doen.’

Hoe ouder hoe guller

Op basis van de over jaren verzamelde gegevens zijn inmiddels verschillende patronen te herkennen. ‘Elke generatie geeft minder dan de voorgaande. Dit heeft alles te maken met de afname van kerkelijkheid. Gelovige mensen gaven en geven nog altijd meer dan anderen’, verklaart Bekkers dit opvallende gegeven. ‘Goededoelenorganisaties zijn er goed in geslaagd om de oudsten onder ons gaandeweg te bewegen steeds meer te geven aan niet-kerkelijke, algemeen maatschappelijke doelen.’ 

Maar zijn we dan toch met z’n allen gieriger geworden? ‘Gevraagd naar geefbereidheid reageren mensen uit alle generaties gelijk, maar ouderen doen het echt: doneren. Het meest vrijgevig – niet alleen gemeten in euro’s, maar ook naar het percentage van hun inkomen – is de ”stille generatie”, geboren voor 1945. Maar voor hen nadert het levenseinde. Als zij er niet meer zijn, zal een flinke bron van inkomsten opdrogen. Goededoelenorganisaties zullen hun strategie daarop moeten aanpassen. Voorlopig lijken er echter gouden tijden aan te breken, nu de oudste generaties komen te overlijden en een grote stroom nalatenschappen kan worden verwacht.’

Grote vermogensoverdracht 

Nalatenschappen zijn een steeds belangrijker bron van inkomsten voor goede doelen, iets waar ze in hun promotie ook sterk op inzetten. Bij de grootste goededoelenorganisaties ging het in 2022 om ongeveer een kwart van hun totale inkomsten. Het meest succesvol zijn de organisaties die actief zijn op het terrein van gezondheid, met het KWF als koploper, gevolgd door partijen die zich inzetten voor internationale hulpverlening. Voorspellingen blijven lastig, omdat het aantal toekomstige nalatenschappen onder meer afhangt van demografische gegevens, vermogensontwikkeling en de vraag of goede doelen in een testament zijn vastgelegd. Van de huidige groep 55-plussers heeft ruim de helft een testament gemaakt, 8% van hen laat na aan een goed doel. 

Bekkers: ‘Met het overlijden van de stille generatie en de naoorlogse babyboomers, de meest welvarende generatie ooit in de Nederlandse geschiedenis, gaat een grote vermogensoverdracht plaatsvinden. Schattingen over de opgetelde waarde van nalatenschappen tot 2059 lopen uiteen van een voorzichtige 67 miljard tot 186 miljard, waarmee voor goede doelen een waar “diamanten tijdperk” zou aanbreken. ‘

‘Belangrijk gegeven daarbij is dat nalatenschappen aan goede doelen vrijwel uitsluitend afkomstig zijn van mensen zonder kinderen. Hun aantal neemt toe, tot zelfs 22% van de bevolking in 2059. Goede doelen mogen dus verwachten vaker begunstigd te worden in een testament. Waar het grote geld precies terecht zal komen is minder duidelijk, dat is immers afhankelijk van de drijfveren van de erflater. Alle reden dus voor goede doelen om zich bij de oudste senioren goed in de kijker te spelen. Aanbieden van informatie vergroot de kans dat mensen gaan geven.’

Jonger en meer divers

Om de inkomsten uit giften op termijn op peil te houden zullen goededoelen-organisaties moeten investeren in relaties met jongeren, waar ze tot dusver weinig aandacht voor hadden, stelt Bekkers. ‘Uitzonderingen daargelaten, zoals het Concertgebouw en het Cultuurfonds die met succes clubs van “jonge ambassadeurs” hebben opgezet. De eenrichting-transactie van doneren die voor eerdere generaties volstond, past niet bij de levensstijl van jongeren. Zij willen een gift combineren met een ervaring, denk aan entree betalen voor een evenement of meedoen met een sponsorloop. Ook zich samen met anderen ergens voor inzetten, het community-gevoel, is voor hen belangrijk. Verder voelen jongeren zich vaker aangesproken tot effectief altruïsme: met aantoonbare impact geven aan een maatschappelijk doel. Ze zijn dan zelfs bereid daar een substantieel percentage van hun inkomen voor in te zetten.’

Een andere groep potentiële gevers die volgens Bekkers meer aandacht verdient, zijn Nederlanders met een migratieachtergrond. Uit eerder onderzoek is gebleken dat zij een groter deel van hun besteedbaar inkomen weggeven, maar dan vooral onderling, in de directe omgeving of richting het land van herkomst. Bekkers: ‘Met het verdwijnen van de collectebus uit het straatbeeld van grote steden is een vertrouwd kanaal om deze groep te bereiken weggevallen. Actieve benadering biedt perspectief, zo blijkt uit de strategie van de Bloedbank, die bloeddonoren uit migratielanden werft op culturele evenementen en festivals.’ 

Minder vastigheid

Goede doelen zijn er in de loop van de tijd prima in geslaagd de incidentele giften uit huis-aan-huis-collectes te vervangen door meer vaste, periodieke giften. 

Het vaste donateurschap bleek twee jaar geleden echter minder populair geworden. ‘Dit waarschijnlijk als gevolg van de financiële onzekerheid, hoge inflatie en sterk gestegen energiekosten in dat jaar’, zegt Bekkers. Wat volgens hem ook meespeelt is toenemende irritatie over opdringerige straatwerving voor donateurschap. Verder zou meer onderlinge afstemming van acties een gezamenlijk nagestreefd doel ten goede komen. ’Nu ontvang je vaak binnen een week van verschillende kanten donatieverzoeken voor eenzelfde doel, bijvoorbeeld de hongersnood in Somalië of de humanitaire crisis in Gaza.’ 

Samen optrekken zal sowieso nodig zijn in het huidige, voor de goededoelensector nogal gure politieke klimaat. ‘Via een btw-verhoging op sport en cultuur en dramatisch korten op ontwikkelingssamenwerking wil het nieuwe kabinet 250 miljoen bezuinigen. De afhankelijkheid van particuliere giften zal dus toenemen. Ook is het de vraag in hoeverre de giftenaftrek in zijn huidige vorm blijft bestaan. Het is nog niet duidelijk hoe een en ander precies gaat uitpakken. Laten we hopen dat het meevalt!’ 

Denkbeeldige potjes

Persoonlijke betrokkenheid of passie is de belangrijkste factor in de keuze voor een goed doel. ‘Het KWF doet het zo goed omdat vrijwel iedereen wel iemand met kanker kent. Dat wil niet zeggen dat de totale omvang van giften verband houdt met de ernst van een probleem. Zo zorgen psychische aandoeningen voor een enorme ziektelast en grote maatschappelijke uitgaven, maar giften aan goede doelen voor mentale gezondheid houden daarmee geen gelijke tred.’ Gezien de zorg over klimaatverandering en de afname van biodiversiteit zou er ook wel meer geld mogen gaan naar organisaties op terrein van natuur, milieu en dieren, vindt Bekkers. 

Wie nadenkt over de verdeling van giften kan volgens hem het best denken aan drie denkbeeldige potjes, bedacht door collega-hoogleraar Paul Smeets: ‘Wat vind je zelf leuk en aardig. Wat is belangrijk, en waar sorteert je geld het meest effect? Hoe dat uitpakt zal er voor ieder van ons weer anders uitzien.’