Waarom je beter iemand niet kunt onterven

Boosheid, teleurstelling of wantrouwen; ze vormen vaak de basis voor een ernstig verstoorde relatie tussen ouders en (klein)kinderen of met andere familieleden. En als dat lang duurt, kiezen sommige mensen ervoor om hun nazaten of verwanten te onterven. Het lijkt misschien een ferme en soms ook begrijpelijke daad, maar toch is het zelden een goed idee. Want met zo’n ultieme beslissing richt je meestal onherstelbare schade aan. Alles over Erven sprak met notaris Desirée Laureij over overwegingen om een kind te onterven, mogelijkheden, consequenties en alternatieven. Over onterfd zijn en de mogelijkheden aan de andere kant van de medaille, spraken we met erfrechtadvocaat Sander Baetens.

Het is een regelmatig terugkerend element in een spannende film of tv-serie: opa of oma overlijdt en als het testament voorgelezen wordt, blijkt de overledene een of meerdere familieleden onterfd te hebben. Wat volgt is een ingewikkelde strijd om de nalatenschap. Leuk om naar te kijken, maar de praktijk ziet er meestal minder leuk en veel pijnlijker uit.

‘Helaas zien we tegenwoordig vaker dat mensen ervoor kiezen om hun kinderen te onterven’, zegt Desirée Laureij, notaris bij Daamen de Kort van Tuijl Notarissen in Tilburg. ‘En ik zeg bewust “helaas”, want onterven is niet altijd een goed idee. Het is een ultieme stap die vaak leidt tot een hoop problemen, waar je niks meer aan kunt veranderen. Het veroorzaakt een hoop vragen die niet meer beantwoord kunnen worden. Als notaris ga ik dan ook altijd het gesprek aan over de achtergrond van de wens om te onterven. Ik probeer mensen bewust te maken van de consequenties, die ze misschien in hun emoties of wantrouwen niet goed overzien.’

Nieuwe problemen

Onterven is een van de meest impactvolle stappen die je kunt zetten. Voor een kind zal het, ook als de verhouding al jaren verstoord is en er niet of nauwelijks contact is met de ouders, toch voelen als de ultieme afwijzing: “ik beschouw jou niet langer als mijn kind”. Zoiets heeft een negatieve invloed op iemand, iets wat in de rest van het leven doorwerkt. In de psychologie spreekt men wel van “intergenerationele overdracht”. Als je jouw kind leert dat een ouder zijn kind kan afwijzen, kan het zomaar zijn dat hij/zij denkt dat dat “normaal “is en dat ook bij zijn of haar kinderen doen. En zo blijft de geschiedenis van afwijzen en bijbehorende psychologische schade zich herhalen, met alle gevolgen van dien.

‘Een ander probleem waar ouders nogal eens aan voorbijgaan is de impact die het heeft op de relatie tussen erfgenamen onderling’, stelt Desirée Laureij. ‘Als een ouder één van de twee kinderen onterft en de ander als erfgenaam aanwijst, zal dat al snel tot scheve gezichten en ongemakkelijke situaties leiden. Ruzie ligt op de loer en voor je het weet verstoor je dus ook die relatie. Je zadelt het kind dat je niet onterft op met een hoogst ongemakkelijke situatie, die zomaar ook kan leiden tot een breuk tussen de kinderen. Wat extra pijnlijk is als die relatie vóór die tijd wel goed was.’

Kan het wel?

Zoals gezegd, is in veruit de meeste gevallen een verstoorde relatie de reden om iemand te onterven. Maar er kunnen uiteraard ook andere redenen zijn om iemand uit je testament te schrappen, bijvoorbeeld als een kind een drugsverslaving heeft. Ervoor zorgen dat een kind helemaal niets krijgt uit een nalatenschap, dat kan in Nederland niet. Want er bestaat zoiets als de “legitieme portie”. Een kind heeft altijd recht op de helft van de waarde van de nalatenschap, gedeeld met de andere kinderen.

Bijvoorbeeld: de laatst levende ouder overlijdt en er zijn drie kinderen. Als “legitimaris” heeft een kind recht op een geldbedrag. Dit wordt bepaald aan de hand van de waarde van de bezittingen en bepaalde schulden van de nalatenschap. Ook sommige giften, die vóór het overlijden zijn verricht, tellen mee bij de berekening van de zogeheten “legitimaire massa”, de som waarover de legitieme porties worden berekend. Dat bedrag wordt dan gedeeld door het aantal personen dat door de wet tot erfgenaam zou worden geroepen en dat dan weer door twee. In het voorbeeld: als de legitimaire massa op € 150.000 is bepaald, heeft een legitimaris recht op € 25.000 (150.000 gedeeld door drie = 50:000, gedeeld door twee is 25.000 euro). Lees meer over de berekening van de legitieme portie op www.allesovererven.nl/erfenis/legitieme-portie.

Opeisen

Het onterfde kind dat recht heeft op de legitieme portie mag dat tot vijf jaar na het overlijden van de ouder opeisen. De notaris mag het onterfde kind (als het kind niet ook iets anders verkrijgt) niet informeren, die moet zichzelf melden. ‘Je kunt als erflater natuurlijk hopen dat het onterfde kind zijn deel niet komt opeisen, maar dat is, zeker als het om een substantieel bedrag gaat, zelden het geval’, aldus Desiréé Laureij. ‘Met dank aan internet en sociale media komt een kind toch wel achter het overlijden. En de andere erfgenamen moeten dus vijf jaar lang afwachten of het onterfde kind zich niet alsnog meldt. In onze praktijk zie ik een stijging van het aantal mensen dat een beroep doet op die legitieme portie, vaak ook met de ondersteuning van een advocaat. En daarmee start een onaangenaam traject. Ik adviseer bij het opstellen van een dergelijk testament de langstlevende of de andere kinderen dan ook altijd om een rechtsbijstandsverzekering met dekking van erfrecht af te sluiten.’

Inzage geven

Als een onterfd kind de legitieme portie opeist, moeten de erfgenamen doorgaans inzicht geven in de financiële situatie van de afgelopen vijf jaar. Zo kunnen ze bijvoorbeeld checken of er in die tijd schenkingen zijn gedaan. Want die worden bij de som ter berekening van de legitieme portie opgeteld. ‘Dat is natuurlijk een hoogst onaangename situatie’, constateert Desirée Laureij. ‘Stel je de situatie voor waarin de eerste ouder overlijdt en de langstlevende ouder meteen inzicht moet geven in de bankafschriften aan het kind dat ze al twintig jaar niet heeft gezien of gesproken. Dat geeft stress en verstoort het rouwproces. Je moet je afvragen of je je partner daarmee wilt opzadelen als je besluit een kind te onterven.’

Wat dan wel?

Allemaal goede redenen om een kind dus niet te onterven. Maar stel dat je desondanks toch een andere dan de standaardverdeling wilt maken in de nalatenschap. Wat kun je dan doen? Desirée Laureij; ‘Een van de opties is om het kind dat je minder wilt geven een bedrag na te laten dat gelijk aan of iets groter is dan de legitieme portie. Dan heeft het opeisen van de legitieme portie geen zin meer en voorkom je mogelijk een hoop onaangenaam contact en kosten. “Mogelijk”, want ook dan kan het kind alsnog inzicht eisen in de financiën, om te bepalen of het bedrag dat hij/zij krijgt wel overeenstemt met de legitieme portie.’

Een andere optie: laat het erfdeel van het kind waar je geen of slecht contact mee hebt na aan zijn of haar kinderen, jouw kleinkinderen. Daarmee ontken je niet de familieband en zo zal die constructie ook minder snel aangevochten worden. Bepaal in het testament dat de eigen kinderen van het onterfde kind wel erfgenaam zijn en dat deze erfstelling vervalt als de ouder een beroep op zijn legitieme portie doet.

Leg het uit

Wie een kind onterft, doet dat niet zonder reden. En hoewel het voor jou als erflater misschien overduidelijk is waarom je dat doet, is het toch verstandig om bij zo’n testament een toelichting te maken die duidelijk maakt waarom je tot deze keuze bent gekomen. Zet in zo’n considerans zo feitelijk mogelijk op een rijtje waarom je dit besloten hebt, zonder rancune en emoties. Dus niet: “Je hebt al twintig jaar niets van je laten horen en je hebt ook geen hand uitgestoken toen je moeder ziek was”, maar: “ik kom tot deze keuze omdat we elkaar al twintig jaar niet gezien en gesproken hebben en omdat je broer de afgelopen vijf jaar veel mantelzorg heeft verleend.” Een zakelijke toelichting kan helpen om de laatste wil te begrijpen en accepteren, waarmee je mogelijk een hoop gedoe kunt voorkomen. De notaris kan je adviseren bij het opstellen van zo’n considerans.

Andere redenen

Soms zijn er andere verdrietige situaties die ertoe leiden dat mensen zich gedwongen voelen hun nazaten te onterven. Bijvoorbeeld als een kind drugsverslaafd is en de ouders zorgen hebben dat de nalatenschap er in korte tijd doorheen gejaagd zal worden. ‘Er zijn dan ook andere constructies mogelijk’ aldus Desiréé Laureij. ‘Je kunt een testamentair bewindvoerder aanwijzen.  Als bijvoorbeeld beide kinderen 100.000 euro erven, dan kan een bewindvoerder voor het betreffende kind bepalen wat er wanneer met dat geld gebeurt.’

Conclusie

“Bezint eer ge onterft” is een goed adagium in dit soort kwesties. Denk goed na voordat je op basis van alleen je gevoel besluit een of meerdere kinderen te onterven. Praat met je notaris over je overwegingen en onderzoek met hem/haar de mogelijkheden om je intenties op een andere manier vorm te geven. De impact is groot, zowel psychologisch als organisatorisch. En realiseer je dat het – na het overlijden – nooit meer ongedaan kan worden gemaakt. Last but not least: je bent er zelf niet bij om de veronderstelde “ultieme genoegdoening” te ervaren. Je legt een grote belasting op de familiebanden tussen de nabestaanden en zadelt ze op met een onzekere, onaangename last en waarschijnlijk aanzienlijke juridische kosten.