Afwikkeling van de nalatenschap

Als u als kind onterfd bent, kunt u uw legitieme portie opeisen als u dat wilt. U moet hier dan een beroep op doen bij de erfgenamen. Dat kan met een brief aan de erfgenamen, of aan de executeur, als die er is. U heeft recht op inzage in informatie en stukken om de hoogte van de legitieme te bepalen.

U kunt tot 5 jaar na het overlijden van uw ouder (of grootouder) een beroep doen op uw legitieme portie. Wanneer de legitieme portie moet worden uitbetaald, hangt af van wat daarover is bepaald in het testament. Strikt genomen is het geen ‘verdeling’. Het is een uitbetaling. U heeft als ‘legitimaris’ namelijk alleen recht op een geldbedrag, niet op spullen uit de erfenis.

In de brief:

• Zegt u dat u zich beroept op uw legitieme portie.
• Vraagt u om u alle informatie te geven die nodig is om de hoogte van de legitieme portie te berekenen of vraagt u een berekening van hen, die met de nodige informatie wordt onderbouwd.
• Vraagt u om uitbetaling van de legitieme op uw rekening (behalve als in het testament is bepaald dat de legitieme pas opeisbaar is na het overlijden van de langstlevende echtgenoot van uw ouder).

Vooral als de overledene giften heeft gedaan in het verleden, kan de berekening ingewikkeld zijn. Als u twijfels heeft bij het antwoord kunt u hulp inschakelen van een notaris of advocaat. We kunnen u dan graag helpen met het vinden van een gespecialiseerde erfrecht advocaat of notaris.

Hoe weet je of er een testament is? Als u wilt weten of iemand een testament heeft gemaakt, dan kunt u daarvoor een aanvraag doen. Dit kan alleen voor personen die zijn overleden. Over testamenten van mensen die in leven zijn, kan dat niet.

In het Centraal Testamenten Register (CTR) is opgenomen wie wanneer een testament heeft gemaakt en bij welke notaris. Na het overlijden kan informatie hierover worden opgevraagd. U heeft voor de aanvraag wel een kopie van de overlijdensakte nodig. Een (kandidaat-)notaris of uzelf kan de aanvraag doen. Notarissen hebben direct toegang tot het Centraal Testamenten Register, waardoor dit sneller gaat dan een aanvraag door uzelf. Afhankelijk van de haast die u hiermee heeft, kunt u daar dus een keuze uit maken. De notaris kan een notaris naar uw eigen keuze zijn.

Het formulier om zelf de aanvraag te doen en verdere uitleg daarover vindt u op:
https://www.notaris.nl/bij-overlijden/centraal-testamentenregister

Uit het Centraal Testamenten Register blijkt alleen óf er een testament is, wanneer dat is gemaakt en bij welke notaris. U – of de notaris die de aanvraag gedaan heeft – kan vervolgens bij de notaris die het testament gemaakt heeft een kopie van het testament zelf opvragen. Alleen belanghebbenden krijgen inzicht in het testament, of in een gedeelte daarvan dat voor hen relevant is. Zie ook de checklist na overlijden.

Als duidelijk wordt dat er geen testament is, dan bepaalt de wet wie de erfgenamen zijn.

Een testament dat zelfgemaakt is, dus zonder notaris, is in principe niet geldig. Uitzonderingen hierop zijn het codicil, testamenten in specifieke noodomstandigheden gemaakt (noodtestamenten), of testamenten in bepaalde internationale situaties gemaakt. Raadpleeg hiervoor een notaris: de regels kunnen ingewikkeld zijn.

Een vraag uit de praktijk:
De ouders van Erik waren getrouwd. Zijn moeder is overleden, zijn vader kreeg via de wettelijke verdeling het hele vermogen. Nu heeft zijn vader niet lang meer te leven en wil de 3 jaar jongere broer van Erik het ouderlijk huis schenken. Mag dit? Kan Erik dit verhinderen en een eerlijkere verdeling eisen na de dood van vader?

Vader is op zich vrij te doen wat hij wil met zijn vermogen, dat is inclusief de erfenis van moeder.
Erik en zijn broer hebben wel allebei een vordering op hun vader (vanwege de wettelijke verdeling): het ‘erfdeel op papier’ uit de nalatenschap van moeder.

Een schenking of overdracht van vader aan de broer hoeft niet per se oneerlijk te zijn, bijvoorbeeld:

• mogelijk kan vader het huis verrekenen met de schuld aan de broer
• de schenking kan ’tegen inbreng in de nalatenschap’ gebeuren: de broer moet de schenking dan verrekenen met zijn erfdeel

Of het dan nog steeds scheef is, hangt natuurlijk ook af van de hele samenstelling van de nalatenschap.

Verder tellen schenkingen aan kinderen mee bij het berekenen van de hoogte van de ‘legitieme portie’. Daarmee is er nog niet per se een gelijke verdeling, maar wordt wel de grootte van benadeling beperkt.

Het zou verstandig zijn om gedoe tussen vader en zoons te voorkomen – juist nu vader niet lang meer te leven heeft. Erik zou kunnen voorstellen hierover in gesprek te gaan met z’n drieën, bijvoorbeeld met een notaris of een nalatenschapsmediator. Waarschijnlijk valt er best een oplossing te verzinnen die wel eerlijk is en mogelijk toch ook tegemoet komt aan de ideeën die vader heeft richting de broer.

Als u een vergelijkbare situatie heeft, kijken we graag mee wie hierbij kan helpen. Neem dan contact met ons op.

Het korte antwoord op deze vraag is: ja, u kunt uw kind onterven. Het effect kan echter beperkt zijn. En het is de vraag of het de meest effectieve oplossing is voor het probleem dat speelt.

Als u uw kind onterfd, is hij geen erfgenaam. Hij kan wel zijn legitieme portie opeisen. Dat is een vordering in geld op de andere erfgenamen. Meestal is dit een lager bedrag dan hij zou krijgen als erfgenaam.

Ook kan uw kind bij de rechter proberen het testament ongeldig te verklaren, bijvoorbeeld omdat hij vindt dat u uw wil niet meer kon bepalen bij het maken van uw testament. Natuurlijk kan uw kind zich ook bij de onterving neerleggen. In dat geval erft hij niets.

Of onterving ‘werkt’ hangt niet alleen af van deze punten, maar ook van het verdere effect dat de onterving heeft. Onterving is een zwaar middel, wat vaak hevige impact heeft in de familie, niet alleen voor het onterfde kind. Mogelijk is een andere oplossing effectiever, afhankelijk van de situatie. Een nalatenschapsmediator kan u hierbij helpen.

Uw broer is een paar jaar geleden overleden, zijn vrouw leeft nog. Er zijn geen kinderen. Als uw schoonzus overlijdt, gaat de erfenis dan helemaal naar de familie van uw schoonzus of heeft u ook recht op een deel?

Als uw broer geen testament had, was uw schoonzus de enig erfgenaam – als zijn echtgenote – bij het overlijden van uw broer. Zij heeft dan destijds dus de hele erfenis gekregen.

Als uw schoonzus komt te overlijden, is de vraag of zij een testament heeft. Als zij geen testament heeft, gaat haar erfenis naar haar familie (zie ook: Wie zijn de erfgenamen?). Dat is inderdaad inclusief het vermogen dat zij nog heeft overgehouden uit de erfenis van uw broer.

Uw schoonzus zou ook een testament kunnen hebben (of nog maken). Daarin kan zij benoemen wie zij wil – haar familie, maar ook u, bijvoorbeeld als zij het redelijk zou vinden dat een deel van wat zij van uw broer gekregen heeft naar zijn familie gaat. Dat is geheel aan haar. U heeft dus geen recht op een verkrijging uit de erfenis van uw broer, maar uw schoonzus zou het wel kunnen overwegen. Dat kan in de vorm van een legaat van bijvoorbeeld erfstukken uit uw familie of zij kan u tot mede-erfgenaam benoemen. Bij dit soort beslissingen speelt vaak mee hoe het vermogen van – in dit geval – uw broer was opgebouwd (was het familievermogen, was het door zijn eigen arbeid) en hoe de familierelaties zijn.

Mocht uw schoonzus u iets willen nalaten, houd er dan rekening mee dat het hoge tarief van de erfbelasting zal gelden (30 en 40%, lees hier meer over bij Erfbelasting).

Als uw broer wél een testament had, hangt het af van wat hij daarin bepaald heeft. Was zijn vrouw zijn enig erfgenaam, of waren er ook erfgenamen onder een voorwaarde? Het komt wel voor dat erflaters hun echtgenote tot erfgenaam benoemen, met eigen familie als opvolgend erfgenaam op het moment dat de echtgenote is overleden. Dit wordt een tweetrapsmaking genoemd: een getrapte erfenis (in de eerste ’trap’ gaat de erfenis naar de partner, in de tweede ’trap’ wat ervan over is naar de familie van de erflater). Als dat het geval was, zou u dat destijds gehoord moeten hebben bij de afwikkeling van de nalatenschap.

In gesprek gaan met uw schoonzus hierover kan lastig zijn. Mocht het in uw ogen redelijk zijn dat u ook iets zou ontvangen uit de erfenis van uw broer, dan kan nalatenschapsmediation vóóraf een oplossing zijn. Een gespecialiseerd mediator kan dit gesprek begeleiden en met u samen bekijken wat u allen passend lijkt.

Uitgebreide vraag:

Mijn broer is overleden. Hij was weduwnaar en had geen kinderen. De begrafenis is net geweest. We hebben zijn huur opgezegd en moeten het huis binnen een maand leeghalen. Het liefst ruimen we alles op in plaats van dat we het opslaan, maar stel je voor dat zijn vader (we hebben een andere vader, mijn broer had geen contact met zijn vader) nog kinderen heeft gekregen en die melden zich. Misschien binnenkort, misschien pas over tien jaar.

Wat kunnen we nu het best doen? Mijn broer had geen waardevolle spullen, maar wel wat spaargeld, waarvan een deel nodig is om de begrafenis te betalen.

Antwoord:

Als u bij het ontruimen ook spullen weg zou doen, terwijl nog niet duidelijk is wie de erfgenamen zijn, dan kan dat problemen geven als er later tóch andere erfgenamen blijken te zijn.

U doet er goed aan zo snel mogelijk een verklaring van erfrecht te vragen bij een notaris: dan is zo snel mogelijk helder wie de erfgenamen zijn. De notaris zoekt daarvoor uit wie de erfgenamen zijn en checkt daarvoor de Basisregistratie Personen, waar ook uit zou moeten blijken of er nog andere kinderen zijn. 

Intussen zou het verstandig zijn als u zelf alvast beneficiair aanvaardt, zodat u niet aansprakelijk wordt voor eventuele schulden. Dit kan via de notaris of bij de griffie van de rechtbank.

Het ontruimen van de woning kan sowieso. Het opzeggen van de huur is immers in het belang van de nalatenschap. Het wegdoen van spullen nog niet:

• Spullen met financiële waarde kunnen nog niet weg totdat duidelijk is wie de erfgenamen zijn. Ook moet bekend zijn hoe de nalatenschap precies is samengesteld, inclusief de kosten of schulden die betaald moeten worden.  
• Spullen met een emotionele waarde zouden voor eventuele andere kinderen nog relevant kunnen zijn. Het is dus verstandig die niet weg te doen totdat duidelijk is wie de erfgenamen zijn.

Als de wettelijke verdeling geldt, of een vergelijkbare verdeling tussen de langstlevende en de kinderen, dan geldt een rentebepaling over de vordering. Regelmatig is deze rente relatief hoog, omdat dat gunstig kan zijn uit fiscaal oogpunt. De nalatenschap van de langstlevende wordt namelijk verminderd met deze rente.
Als de langstlevende hertrouwt na het overlijden van zijn/haar eerste echtgenoot, kan zo’n hogere rente juist lastig zijn. Zeker als de vordering aan de kinderen moet worden betaald bij het overlijden van de langstlevende ouder. Hoe hoger de rente, hoe minder er overblijft voor de nieuwe partner.
Die hoge rente die heel aantrekkelijk leek, wordt zo eerder een zorg en een last. De nog levende ouder kan hierover nieuwe afspraken willen maken met de kinderen, maar dat kan wel gevolgen hebben.

Een voorbeeld van een vraag die wij hierover ontvingen:
‘Mijn twee kinderen hebben een vordering uit de erfenis van mijn 9 jaar geleden overleden vrouw. Deze vordering wordt elk jaar 6 % hoger volgens het testament van mijn vrouw. Ik ben weer opnieuw getrouwd. Mijn huidige vrouw zou de steeds hogere vordering moeten betalen bij mijn overlijden. Mijn vragen zijn de volgende: kunnen wij de rente stoppen? Kunnen wij met de kinderen afspreken dat ze bij mijn overleden genoegen nemen met de zuivere erfenis en dat de rente pas uitbetaald wordt bij overlijden van mijn huidige partner als die de langstlevende is? Al met al zoeken wij naar een mogelijkheid om de vordering onder controle te krijgen. Mijn kinderen willen best wel meewerken maar het moet wel wettelijk kunnen.’

Een begrijpelijke zorg en een goede vraag wat hier kan. We hebben hier dus: moeder A (overleden), vader B, kinderen C en D en nieuwe echtgenote E. Vader is bezorgd dat hij maar weinig kan nalaten aan E. Misschien moet zij het huis waar zij samen wonen wel verkopen om de door de rente opgelopen schuld aan C en D te kunnen betalen.

Meestal is het mogelijk om de rente op zo’n vordering aan te passen. Wat er precies mag, hangt ook af van de bepalingen in het testament van de overleden moeder A. In principe is er contractsvrijheid tussen vader en de kinderen en kunnen zij een andere afspraak maken over de rente en/of de betaling daarvan. Hoewel dit vaak niet wenselijk is, kan ook overwogen worden om de vordering nu af te lossen. Dit kost op korte termijn liquiditeit, maar zorgt er wel voor dat er niet langer rente verschuldigd raakt.

Het maken van afspraken over de rente kan fiscale consequenties hebben. Omdat de aangiftetermijn voor de erfbelasting van de overleden moeder al lang verstreken is, kan een afspraak over aanpassing van de rente gevolgen hebben voor de schenkbelasting. Vader wordt namelijk ‘rijker’ van het verlagen van de rente, dat wil zeggen: de schuld aan zijn kinderen wordt minder hoog, dat is een voordeel voor hem (en uiteindelijk voor zijn nalatenschap). De kinderen worden ‘armer’. Mogelijk is de aanpassing een belaste schenking van uw kinderen aan hemzelf. Dit hangt af van de betrokken bedragen en de exacte omstandigheden.

Ook het aflossen van een vordering kan gevolgen hebben voor de schenkbelasting. Dit is meestal het geval als de op de vordering verschuldigde rente lager is dan 6% (samengestelde) rente.

Gezien de complexiteit van de regels op dit gebied, is het verstandig een gespecialiseerd estate planner in te schakelen. Hij of zij kan de precieze details beoordelen en dan adviseren wat er mogelijk is en in hoeverre er eventueel belastingheffing om de hoek komt kijken.

Het is overigens een groot voordeel dat de kinderen willen meewerken. Mogelijk komen vader en de kinderen er na advies van een estate planner met elkaar uit. Aangezien het wel gevoelig kan liggen, kan het verstandig zijn ook een nalatenschapsmediator in te schakelen om dit te begeleiden, om juist problemen in de toekomst te voorkomen tussen de kinderen en de nieuwe echtgenote E. door hier echt alle kanten goed aan bod te laten komen. Mediation wordt vaak gezien als middel om bestaande conflicten op te lossen, maar juist bij nalatenschappen – waar één van de spelers niet meer mee kan doen aan het gesprek na overlijden – kan het helpen mediation in te zetten ter voorkoming van een conflict.

Een legitimaris (dat is iemand die recht heeft op een legitieme portie) heeft recht op alle gegevens die nodig zijn om de hoogte van de legitieme te kunnen vaststellen. Dat is best breed, maar hangt tegelijk samen met de precieze situatie na overlijden en ook daarvoor (met name als er schenkingen gedaan zijn tijdens leven). Ook als u geen erfgenaam bent maar wel legitimaris, heeft u recht op die informatie.

Het kan best ingewikkeld zijn om de hoogte van de legitieme goed te kunnen vaststellen. En wat is dan ‘alle informatie’? Het recht op informatie is niet oneindig: het verzoek moet wel specifiek genoeg zijn en nodig zijn om de omvang van de legitieme te kunnen vaststellen. Hier wordt dan ook vaak over gesteggeld.

De legitimaris dient het verzoek tot informatie in bij de erfgenamen of de executeur (als die het beheer van de nalatenschap heeft). Zij moeten die informatie geven. Concreet kan die informatie bestaan uit:

• Een boedelbeschrijving per de overlijdensdatum: dat is een gespecificeerde beschrijving van alle bezittingen en schulden van de nalatenschap, met vermelding van de waarde. Denk hierbij ook aan mogelijke schulden van de langstlevende echtgenoot aan de kinderen van de eerst gestorven partner vanwege de wettelijke verdeling (of vroeger de ouderlijke boedelverdeling).
• Kopieën van stukken waaruit blijkt dat de boedelbeschrijving correct is, zoals bankafschriften of afschriften van beleggingsrekeningen.
• Kopieën van stukken waaruit de waarde blijkt van de bezittingen van de nalatenschap, zoals de WOZ-beschikking als er een woning tot de nalatenschap behoort, of taxatierapporten.
• Een overzicht van alle schenkingen vanaf 5 jaar vóór het overlijden van de erflater om te kunnen zien of er schenkingen gedaan zijn die meetellen bij het berekenen van de legitieme.
• Bankafschriften vanaf 5 jaar vóór het overlijden van de erflater (om het vorige punt te kunnen vaststellen).
• Een kopie van de verklaring van executele en de verklaring van erfrecht.
• De aanslagen inkomstenbelasting van het jaar van overlijden en het jaar daarvoor (ook als ze nog voorlopig zijn).
• Een kopie van de aangifte erfbelasting en de aanslag (als die al is ingediend / opgelegd).

Bij twijfel kunt u ook vragen om een boedelbeschrijving onder ede. 

Andersom geldt trouwens dat de legitimaris zelf ook informatie moet geven over eventuele giften die hij of zij heeft gekregen van de erflater.

Lees hier meer over de legitieme portie: https://allesovererven.nl/erfrecht/legitieme-portie-wat-is-het-en-hoe-werkt-het/#Beroep%20doen%20op%20de%20legitieme%20portie

Uitgebreide vraag:

Mijn vader en mijn moeder hebben voordat mijn broer en ik geboren waren een huis gekocht van 120.000 gulden. Dit hebben zij 50/50 gekocht. Mijn ouders waren in gemeenschap van goederen getrouwd. Zij hadden ook een verzekering afgesloten, zodat wanneer één van de twee zou te komen overlijden de hypotheek afbetaald kon worden. Mijn moeder had geen testament. Op het moment dat mijn moeder kwam te overlijden in 2005 heeft mijn vader het huis verkocht voor 240.000 euro. 

Ik vraag me af hoe het gaat met het erven van mijn moeders deel van het huis. Wordt het gesplitst vanaf het aankoopbedrag of vanaf het bedrag waarvoor het huis verkocht is? Mijn vader heeft toen het complete bedrag van 240.000 euro in een andere woning gestopt. Stijgt de waarde van het erfdeel van mijn moeder dan ook in het huis waar hij nu nog steeds woont?

Antwoord:

Omdat je moeder geen testament had, was de “wettelijke verdeling” van toepassing. Dit betekent dat je vader alles kreeg en je broer en jij een vordering op jullie vader. 

Voor de nalatenschap van jullie moeder – en dus voor jullie vordering – telt de verzekeringsbetaling niet mee. Die viel in jullie vaders vermogen, zodat hij de hypotheek kon aflossen.

Haar nalatenschap bestond uit de helft van de gemeenschap van goederen. Een rekenvoorbeeld:

• de waarde van de woning in 2005 bij overlijden (stel 240.000 euro, gelijk aan de verkoopwaarde)
• min de hypothecaire lening (stel 120.000 euro)
• plus/min eventuele andere bezittingen en schulden (stel totaal 15.000 euro).

Het totaal van de gemeenschap van goederen was dan 135.000 euro. De nalatenschap van moeder was 67.500 euro. Jullie erfdeel was dan ieder 1/3e, dus 22.500. Dit is dus de vordering die jullie hebben op jullie vader.

Wat je vader vervolgens met het geld heeft gedaan, is niet van belang voor de hoogte van jullie vordering. 

Het is trouwens hoe dan ook verstandig om die vordering helder te hebben. Als jullie vader komt te overlijden is dat alleen al van belang voor de erfbelasting: die mag je aftrekken van zijn nalatenschap, en daar betaal je dus geen erfbelasting over. Als de vordering destijds niet is vastgesteld, kunnen jullie dat beter nu alsnog doen, nu jullie vader nog leeft.

Als de kinderen hun erfdeel nog niet tot hun beschikking krijgen, omdat de langstlevende het vruchtgebruik heeft, wie moet dan de erfbelasting betalen? En wanneer? En als de langstlevende de woning wil verkopen, mag dat dan?

Eerst is van belang vast te stellen of het daadwerkelijk om een vruchtgebruik gaat of om een wettelijke verdeling. Deze termen worden nog wel eens door elkaar gehaald namelijk. En de antwoorden hangen af van de precieze situatie.

Erfbelasting bij vruchtgebruik

Als het daadwerkelijk om vruchtgebruik gaat, moet dat in een testament bepaald zijn. De kinderen worden eigenaar (‘bloot eigenaar’) en de langstlevende krijg het genot van de bezittingen (bijvoorbeeld rente en de bewoning van het huis).

In principe moeten de kinderen erfbelasting betalen over hun ‘bloot eigendom’ en moet de langstlevende erfbelasting betalen over de waarde van het vruchtgebruik. De waarde van het vruchtgebruik is afhankelijk van de leeftijd van de vruchtgebruiker en op basis daarvan wordt ook de waarde voor de kinderen bepaald.

In het testament kan een bepaling zijn opgenomen over de daadwerkelijk betaling van de erfbelasting, vooral als de kinderen nog geen vermogen tot hun beschikking krijgen. Ook kunnen hier verschillende andere regelingen getroffen zijn rond het vruchtgebruik.

Een vruchtgebruiker kan in de basis niet zelfstandig de woning verkopen. Hier is medewerking van de ‘bloot eigenaren’ voor nodig: zij zijn eigenaar en worden als zodanig ook in het Kadaster ingeschreven, wel met vermelding van het vruchtgebruik en de vruchtgebruiker.

Soms is in het testament bepaald dat de vruchtgebruiker de bezittingen – of een deel daarvan – ook mag ‘verteren’ en ‘vervreemden’, dat wil zeggen: verbruiken, opmaken en verkopen. Dan kan het zijn dat de vruchtgebruiker wel zelfstandig het huis mag verkopen.

Erfbelasting bij een wettelijke verdeling

Het kan ook zijn dat het om de wettelijke verdeling gaat. Opgenomen in een testament of volgens de wettelijke regeling. In dat geval moet de langstlevende de erfbelasting voorschieten. Zie hiervoor ook het artikel over de wettelijke verdeling.

In deze situatie wordt de langstlevende eigenaar van de bezittingen (en schulden) en dus ook van de woning. De langstlevende kan dan zelfstandig het huis verkopen.

Binnen welke termijn moet je erfbelasting betalen?

In beide situatie moet de aangifte erfbelasting binnen 8 maanden na het overlijden gedaan worden. Daarna is het wachten op de aanslagen waar de betalingstermijn in staat.

Hier kunt u meer lezen over vruchtgebruik, of over de erfbelasting in het algemeen.

De vraag hoe lang na het overlijden een erfenis wordt uitbetaald, is een vraag die niet zo eenduidig is te beantwoorden. Gaat het om een erfdeel of een legaat? Hoe ziet de erfenis eruit? Zijn de erfgenamen het met elkaar eens of niet? Is er een executeur aangewezen? Is de administratie van de overledene duidelijk en toegankelijk? Zijn er internationale aspecten?

Al deze punten hebben invloed op de duur van de afwikkeling van een nalatenschap. En pas als de erfenis helemaal is afgewikkeld, kan de erfenis verdeeld worden. Bij de verdeling krijgen de erfgenamen ieder hun deel: in bezittingen (en soms in schulden) of in geld. ‘Uitbetaling’ is dus niet altijd een passende beschrijving – afhankelijk van de samenstelling van de erfenis.

Als u erfgenaam bent – door de wet of een testament dat de overledene gemaakt heeft – moet u wachten op uitbetaling van uw erfenis tot alles wat geregeld moet worden gedaan is. Dat begint met duidelijkheid over wie erfgenamen zijn en hoe de erfenis eruit ziet, en dat eindigt vaak met betaling van de belastingen of de verkoop van een huis en de vaststelling van de verdeling tussen de erfgenamen. Dit duurt in veel gevallen gemakkelijk een jaar. In ingewikkeldere situaties kan dat oplopen tot een meerdere jaren.

Een legaat wordt meestal eerder uitgekeerd of uitbetaald. Als het gaat om een legaat van een specifiek goed, dan kan dat in de eerste maanden na het overlijden al het geval zijn. Zo’n legaat is meteen na het overlijden opeisbaar, tenzij de overledene iets anders bepaald had in zijn testament. Bij een legaat van een geldbedrag duurt het vaak wat langer. Zulke legaten zijn pas na verloop van 6 maanden na het overlijden opeisbaar – ook weer tenzij de erflater iets anders bepaald had in zijn testament.

Wel moeten eerst alle andere schulden van de erfenis betaald worden, of moet vastgesteld worden dat deze uit de resterende erfenis betaald kunnen worden.

Dit is een vaak gestelde vraag, maar gaat over iets dat in Nederland niet gebeurt. Natuurlijk is het wel zo dat de onderliggende handeling wél plaatsvindt: het informeren van erfgenamen over de inhoud van het testament.

Een notaris kan erfgenamen en andere belanghebbenden informeren over de inhoud van het testament van de overledene, als hij daarvoor een aanvraag heeft gekregen van de (vermoedelijke) erfgenamen. De erfgenamen of zij die vermoeden erfgenaam, executeur of legataris te zijn – op basis van het wettelijke erfrecht of op basis van uitlatingen van de overledene bijvoorbeeld – moeten hier zelf actie voor ondernemen. Zij kunnen een notaris benaderen om een aanvraag te doen in het Centraal Testamenten Register (CTR). Dit mag de notaris van de overledene zijn, maar ook een willekeurige andere notaris. Ook kunnen zij zelf een schriftelijke aanvraag doen bij het CTR. Het antwoord duurt dan meestal wel wat langer.

Het CTR zal aangeven óf de overledene een testament heeft gemaakt, wanneer en bij welke notaris. De inhoud van het testament is niet bekend bij het CTR. Alleen de notaris die het testament gemaakt heeft (of onder zijn beheer heeft van een voorganger), heeft inzage in de inhoud. Deze notaris zal een kopie afgeven als een andere notaris de aanvraag doet.

Dan volgt het moment dat de notaris de erfgenamen informeert over wat er in het testament staat. Dat kan in een gesprek of schriftelijk. Hij mag alleen erfgenamen en andere direct belanghebbenden bij het testament informeren over de inhoud daarvan, of alleen over de voor hen relevante onderdelen van het testament. Andere belanghebbenden kunnen zijn: degenen die een legaat ontvangen, degene die tot executeur is aangewezen of bijvoorbeeld een onterfd kind.

Lees meer hierover in het artikel Wanneer wordt een testament “geopend”?

Uw moeder is overleden. Er is ruzie tussen de kinderen. U overweegt uw erfdeel te verwerpen. Wat gebeurt er dan?

Als u de erfenis niet aanvaardt, maar verwerpt, is de eerste vraag of u zelf (klein)kinderen heeft. Zij zouden namelijk in uw plaats erven, volgens de regels van plaatsvervulling. Als ook zij verwerpen of als u geen (klein)kinderen heeft, dan valt uw deel toe aan de andere erfgenamen (uw broers en zussen). Zij erven dan dus samen uw deel. Zie ook ons artikel over Plaatsvervulling.

Als uw moeder een testament had, kan zij iets anders bepaald hebben over verwerping (in praktijk komt dat niet zo vaak voor).

Misschien is er ook een andere oplossing te vinden dan verwerping, door middel van nalatenschapsmediation, zelfs als niet alle andere erfgenamen dat op dit moment zouden willen. Hoe zou u het wél eens kunnen worden met elkaar?
U kunt hier meer lezen over nalatenschapsmediation. Afhankelijk van de situatie kan het ook verstandig zijn een overleg-professional in te schakelen.

De erflater is de persoon die overleden is: degene die een erfenis nalaat. Dat kan met of zonder testament zijn.

In een testament kunt u van alles bepalen: van zeer eenvoudig tot heel ingewikkeld. De kosten hangen daar direct mee samen.

Een testament kan in Nederland alleen geldig vastgelegd worden in een notariële akte. De kosten hangen er dus van af hoeveel tijd de notaris nodig heeft voor een goed advies en het opstellen van de bijbehorende akte. Natuurlijk werkt een notaris met modellen, maar iedere situatie vereist individuele aandacht. Hoe gebruikelijker en korter een situatie is, hoe lager de kosten van een testament zullen uitvallen. En andersom.

Het is daarom lastig om een inschatting van kosten te geven zonder de situatie te kennen. Ieder voorstel daarvoor zou een slag in de lucht zijn. Het eenvoudigste testament is waarschijnlijk een herroeping van een eerder gemaakt testament, waarbij verder geen nieuwe regeling wordt getroffen. Ook een benoeming van een enig erfgenaam kan eenvoudig zijn, maar ook hier kunnen details de situatie ingewikkelder maken. Een eenvoudig testament begint vaak bij zo’n € 400,-. Afhankelijk van uw wensen en uw situatie, kost het adviseren en het opstellen van een goed passend testament meer tijd en dus meer geld.

Verder is het belangrijk te beseffen dat rechters steeds vaker oordelen dat een testament uitleg nodig heeft. In veel gevallen die tot een rechtszaak leidden bleek het testament niet meer goed bij de situatie te passen, of tot onduidelijkheid en daarmee tot conflicten te leiden. Daarover kunt u meer lezen in het artikel Begin een testament met een inleiding. Dit maakt maatwerk nóg belangrijker. Een ‘standaard’ testament lijkt misschien aantrekkelijk op de korte termijn, maar is dat lang niet altijd op de lange termijn.

De notaris zal in ieder geval altijd een persoonlijk gesprek met u voeren om een passend testament te maken. U kunt daarbij ook vragen om een inschatting van de uren die hij of zij daaraan verwacht te besteden.

De rechten en plichten van de erfgenaam

De erfgenaam treedt volgens de wet in de rechten en plichten van de erflater: hij erft zijn bezittingen én zijn schulden.
Wettelijke verplichtingen voor de erfgenamen
De wet kent de erfgenamen bepaalde bevoegdheden toe en legt hem ook verplichtingen op. Bijvoorbeeld de plicht om een huis te beheren en om de niet betaalde rekeningen van de erflater te voldoen.
Testamentaire bepalingen
De erflater kan in zijn testament ook verplichtingen opleggen aan zijn erfgenamen. Hij kan bijvoorbeeld zijn bijzondere auto nalaten aan zijn zoon, met de verplichting jaarlijks met de auto mee te doen aan een liefdadig evenement.

Erfenis aanvaarden, verwerpen of beneficiair aanvaarden?

➡︎Om erfgenaam te zijn, hoeft de erfgenaam de nalatenschap alleen te aanvaarden: erfopvolging gaat dan automatisch, op grond van de wet. Aanvaarding kan ook zonder duidelijke verklaring: door je als erfgenaam te gedragen, heb je de erfenis ook aanvaard.
➡︎Als iemand geen erfgenaam wil zijn, is er wel een expliciete handeling nodig: je moet dan de nalatenschap verwerpen. Door te verwerpen wordt de erfopvolging ongedaan gemaakt.
➡︎Ook voor de zogenaamde beneficiaire aanvaarding is een handeling nodig. Hierdoor hoeft de erfgenaam niet op te draaien voor een negatieve erfenis.

Het is belangrijk om vóórdat u een erfenis aanvaardt, vast te stellen wat de omvang van de nalatenschap is. Mocht de nalatenschap negatief zijn (meer schulden dan bezittingen), dan kunt u als erfgenaam de nalatenschap verwerpen of ‘beneficiair aanvaarden’. In het eerste geval wordt u geacht nooit erfgenaam te zijn geweest. In het tweede geval aanvaardt u de nalatenschap voor zover deze positief is. Hebt u geen zorgen of twijfels over de nalatenschap, dan kunt u deze zuiver aanvaarden en erft u de rechten en plichten van de overledene.

​

Over de legitieme portie bepaalt de wet welke rente geldt. Hiervoor is van belang of de vordering die de legitimaris heeft opeisbaar is of nog niet.

Zolang de legitieme nog niet opeisbaar is, bepaalt de wet: ‘een percentage dat overeenkomt met de wettelijke rente, voor zover dit percentage hoger is dan zes’. Wanneer de wettelijke rente dus 8% bedraagt, is het percentage twee. Bij een wettelijke rente onder de 6%, is de rente voor de niet-opeisbare legitieme dus nul. Dit was vele jaren het geval.

Als er daadwerkelijk een rente geldt, is dat een enkelvoudige rente. De rente wordt berekend per jaar, vanaf het moment dat het kind een beroep op de legitieme portie heeft gedaan (‘aanspraak heeft gemaakt’). 

Als in het testament voor de wettelijke verdeling een ander rentepercentage is bepaald, dan geldt dat niet vanzelf ook voor de rente over de vordering wegens de legitieme. Het testament zou dat nog anders kunnen bepalen.

De legitieme portie wordt op een zeker moment opeisbaar. Dat kan bijvoorbeeld zijn 6 maanden na het overlijden van de erflater, maar kan ook pas zijn na het overlijden van de langstlevende echtgenoot van de erflater (afhankelijk van de precieze situatie).

Zodra de legitieme opeisbaar is én er sprake is van ‘verzuim’ (dat is te late betaling volgens een aantal specifieke regels), dan geldt wel de gewone wettelijke rente (samengesteld). 

Al met al is het correct berekenen van de legitieme portie en van de toepasselijke rente daarop niet eenvoudig en vaak voer voor discussie tussen de erfgenamen en de legitiemaris. Een specialist kan daarbij helpen, bijvoorbeeld een erfrechtadvocaat of een executeur.

Meer over de legitieme portie leest u hier.

Wanneer ik, vader van 2 kinderen en gescheiden, kom te overlijden en mijn beide kinderen verwerpen de erfenis wat gaat er dan gebeuren?

Als uw kinderen uw erfenis verwerpen, moet er bekeken worden wie dan uw erfgenamen zijn. Hiervoor volgt u het schema dat beschreven is onder Wie zijn de erfgenamen en Wie erft wat. Dat ziet er dan als volgt uit.

Eerst is de vraag of u een testament heeft. Als u een testament heeft, staat daar mogelijk een bepaling in die een regeling treft voor deze situatie.

Als u geen testament heeft of in uw testament is deze situatie niet genoemd, dan geldt de wettelijke vererving.

• Als uw kinderen zelf kinderen hebben: als uw kinderen verwerpen, dan zouden hun kinderen (uw kleinkinderen) volgens de wet in de plaats van uw kinderen erven. Dat heet plaatsvervulling.
• Als uw kinderen verwerpen en zelf nog geen kinderen hebben en u bent zelf niet opnieuw gehuwd of een geregistreerd partnerschap aangegaan, dan is in groep 1 niemand aanwezig.
  Uw ex maakt geen deel uit van groep 1 en erft dus niet, ook niet in de plaats van uw kinderen.
  • Dan is de vraag of er iemand in groep 2 in leven is: uw ouders en eventuele broers of zussen, of hun (klein)kinderen.
    Stel dat u een broer heeft en dat uw moeder nog leeft. In dat geval erven uw moeder en uw broer ieder de helft van uw nalatenschap.
  • Als in die groep niemand meer leeft, komt u aan groep 3 of zelfs groep 4 toe: dan zijn dan bijvoorbeeld neven en nichten of achterneven en -nichten. 

Als u wilt dat iemand anders erfgenaam is dan volgens de wettelijke regeling het geval zou zijn, dan kunt u in een testament diegene als erfgenaam benoemen. Dat kan familie zijn, of personen buiten uw familie, of bijvoorbeeld een goed doel. Een notaris kan u hierbij adviseren en een testament voor u opstellen.

Als uw kleinkinderen minderjarig zijn, mogen uw kinderen als wettelijk vertegenwoordiger van hun minderjarige kinderen niet gewoon (zuiver) aanvaarden. Beneficiair aanvaarden mag wel en verwerpen kan ook. Als zij niet binnen 3 maanden na uw overlijden een verklaring uitbrengen dat zij uw nalatenschap namens hun kinderen willen verwerpen, dan is deze automatisch beneficiair aanvaard. Uw kleinkinderen zouden dan wel uw erfgenaam zijn, maar erven alleen voorzover uw nalatenschap positief is. Met andere woorden: eventuele schulden hoeven zij dan niet uit hun eigen vermogen te betalen.

Als uw kinderen de nalatenschap namens hun kinderen willen verwerpen, dan is daar machtiging van de rechter voor nodig. Zie ook: https://allesovererven.nl/erfrecht/minderjarige-kinderen-en-erfenis/. Een advocaat kan hen daarbij helpen.

Overigens: voordat uw kinderen aan verwerpen toekomen, is het verstandig te overwegen of beneficiair aanvaarden een betere oplossing is. Een advocaat of notaris kan daarover adviseren. En als er onenigheid is of dreigt te ontstaan door het mogelijk willen verwerpen door de kinderen, kan een nalatenschapsmediator helpen bij het vinden van een oplossing.

Als een alleenstaande overlijdt, is net als bij ieder ander eerst de vraag of hij of zij een testament had. Als de overledene een testament had, dan staat daar waarschijnlijk in wie er erft en voor welk gedeelte. In een testament kan de erflater aanwijzen wie hij wil dat zijn erfgenamen zijn.

Als de overledene geen testament had, dan gelden de bepalingen uit de wet:

• Had de overledene kinderen, dan zijn de kinderen erfgenaam (of de kleinkinderen)
• Als de overledene geen kinderen had, en nog wel ouders en/of broers en zussen, dan erven zij samen. Halfbroers en -zussen tellen daar ook bij mee. Stiefbroers en -zussen niet.
• Als er ook geen ouders, broers of zussen waren, dan moet een generatie verder teruggekeken worden: de grootouders en hun nakomelingen. Dat zijn dus ooms, tantes en/of neven en nichten.
• Als ook in deze groep niemand meer leeft, gaat dit nog een generatie verder: naar overgrootouders en hun afstammelingen.

Hoeveel de erfgenamen dan erven en meer uitleg hierover vindt u onder Wie zijn de erfgenamen en Wie erft wat?

Een voorbeeld

Patrick (43 jaar) is single en heeft geen kinderen. Zijn ouders leven nog en zijn 80 jaar. Patrick heeft twee zussen en een broer.

Als Patrick geen testament heeft, gaat zijn nalatenschap naar zijn ouders en zijn zussen.

Zijn ouders krijgen ieder 1/4^e van zijn erfenis en zijn zussen en broer ieder 1/6^e.

Als zijn zus Marieke al is overleden en 2 kinderen en een echtgenoot heeft achtergelaten, dan erven de 2 kinderen van Marieke in haar plaats.

Over deze verkrijgingen moeten de ouders en de andere erfgenamen erfbelasting betalen, waar zij maar een zeer beperkte vrijstelling voor hebben. Als de ouders zelf voldoende vermogen hebben, is dat mogelijk niet gewenst en is het verstandiger een testament te maken.

Als u single bent en andere erfgenamen wilt aanwijzen dan de wet doet, of minder erfgenamen, dan kunt u voor een testament bij een notaris terecht.

Als uw broer of zus is overleden of als u wilt weten wie erft als hij of zij komt te overlijden, dan is de eerste vraag of uw broer of zus een testament heeft gemaakt.

Als er op het moment van overlijden een geldig testament is, dan is het waarschijnlijk dat uw broer of zus daarin de erfgenamen benoemd heeft (waarschijnlijk, want soms is een testament heel beknopt en is dat niet of niet expliciet benoemd). In principe is dan duidelijk wie de erfgenamen zijn. In een testament kan een erflater – degene die het testament maakt – namelijk zelf aanwijzen wie zijn of haar erfgenamen zijn. Dat kunnen dezelfde erfgenamen zijn als de wet aanwijst, of anderen.

Als er geen testament is op het moment van overlijden, dan bepaalt de wet wie de erfgenamen zijn. Dit gaat in vier stappen. Pas als er in de voorgaande groep niemand is, komt de volgende groep aan de beurt.

1. Kinderen en/of de echtgenoot (of geregistreerd partner) van uw broer of zus zijn de eerst aangewezen erfgenamen, of (achter)kleinkinderen;
2. Daarna volgen ouders, broers en zussen en hun afstammelingen
3. Vervolgens de grootouders en hun afstammelingen: ooms en tantes, neven en nichten
4. Ten slotte de afstammelingen van de overgrootouders.

Voorbeeld

Uw broer is overleden. Hij was niet getrouwd en had geen kinderen. Uw vader leeft niet meer, uw moeder wel. Ook uzelf en uw zus zijn in leven en er zijn geen andere broers, zussen of halfbroers en -zussen. Uw broer had geen testament.

Uw moeder, uw zus en uzelf zijn erfgenaam, ieder voor 1/3^e deel.

Als uw broer wel een geldig testament had, waarin hij het Rode Kruis tot enig erfgenaam heeft benoemd, dan is het Rode Kruis de enig erfgenaam. Uw moeder, uw zus en uzelf zijn dan geen erfgenaam.

Wat als mijn broer of zus mij onterfd heeft?

Alleen kinderen kunnen een beroep doen op hun legitieme portie (hun minimale erfdeel) als zij onterfd zijn in een testament. Ouders of broers en zussen hebben geen legitieme portie en kunnen dus ook feitelijk geheel onterfd worden.

In Wie erft en Wie erft wat? kunt u meer lezen over degenen die erfgenaam zijn, hoe hun erfdeel wordt berekend en over de legitieme portie.